Arbeid in detentie

Terug naar de kennisbank

Werken in detentie geeft invulling aan de dag en kan helpen bij de voorbereiding op terugkeer in de samenleving. Deelname is niet verplicht, maar uw inzet kan wel meewegen bij beslissingen over uw programma. Voor het aanbieden van werk, de betaling en situaties waarin u niet kunt werken, gelden afzonderlijke regels.

Gevangeniswezen

Geen arbeidsplicht, wel een zorgplicht

Sinds de Wet Straffen en beschermen zijn zowel het recht op arbeid als de arbeidsplicht vervallen. Volgens artikel 47 Penitentiaire beginselenwet (Pbw) kan de inrichting gedetineerden laten deelnemen aan beschikbare arbeid. De directeur heeft daarbij beslissingsruimte, maar moet een verzoek om te werken zorgvuldig beoordelen.

Het uitgangspunt blijft dat iedere gedetineerde werk aangeboden krijgt, ook in het basisprogramma. De aard of korte duur van de detentie kan daaraan in de weg staan. Artikel 1a Regeling arbeid gedetineerden (Rag) bevat een zorgplicht: de directeur moet zich inzetten om arbeid beschikbaar te stellen.

Die zorgplicht geldt onder meer niet:

• tijdens de eerste twee weken van detentie;
• tijdens de eerste acht weken op een arrestantenafdeling;
• bij structurele uitsluiting wegens gedrag tijdens het werk, als de directeur daartoe heeft besloten op grond van artikel 1a lid 2 Rag.

Voor onder anderen voorlopig gehechten geldt het uitgangspunt van minimale beperkingen. Vóór de wetswijziging oordeelde de Raad voor strafrechtstoepassing en jeugdbescherming (RSJ) dat een inkomstenafdeling niet algemeen van arbeid mocht worden uitgesloten. Ook nu blijft het uitgangspunt dat het basisprogramma arbeid omvat.

Gedrag, promoveren en uitsluiting

Promoveren betekent hier dat u in aanmerking komt voor het plusprogramma. Uw inzet bij arbeid telt mee bij de beoordeling daarvan. Niet meewerken kan promotie verhinderen, maar hoeft dat niet: u kunt ook op een andere manier voldoende verantwoordelijkheid voor uw re-integratie tonen. Dat bevestigde de RSJ op 29 augustus 2022 (21/24256/GA).

In het plusprogramma kunt u aantrekkelijker werk met meer verantwoordelijkheid krijgen. Bij onvoldoende inzet kan eenvoudiger werk volgen. Wie kan werken maar niet bereid is, kan tijdelijk of langduriger worden uitgesloten.

Alleen niet deelnemen aan arbeid is geen grond meer voor een disciplinaire straf op grond van artikel 50 Pbw. Dat onderscheid volgt uit onder meer RSJ 31 oktober 2022 (21/24324/GA): gedrag kan wel meewegen bij promoveren en degraderen, zonder strafwaardig te zijn.

Een uitsluiting moet een deugdelijke grondslag hebben. In KC2022/025 werd een uitsluiting van zes weken ongedaan gemaakt: de aangevoerde werkweigering stond niet vast, de disciplinaire straf bood volgens de plaatselijke regels geen grond voor uitsluiting en het hoofd Arbeid was niet bevoegd deze beslissing te nemen.

Welke werkzaamheden en hoeveel uren?

Artikel 1 Rag onderscheidt:

• Zaalarbeid: gezamenlijk werken in een werkzaal of andere aangewezen ruimte.
• Taakarbeid: een door de directeur omschreven taak uitvoeren.
• Stukarbeid: producten maken in een gezamenlijke werkruimte.
• Extramurale arbeid: buiten de inrichting voor een derde werken of daar een dagopleiding volgen.

Voorbeelden zijn inpakken, hout- en metaalbewerking, schoonmaak, onderhoud en werk in een wasserij. De directeur bepaalt voor welke arbeid u in aanmerking komt (artikel 2 lid 1 Rag).

De huisregels regelen de arbeidstijden. Volgens artikel 47 lid 3 Pbw moeten deze aansluiten bij wat buiten detentie gebruikelijk is. Uw detentie- en re-integratieplan, het D&R-plan, vermeldt het soort werk en de wekelijkse uren (artikel 3 Rag).

Gemiddeld werken gedetineerden twintig uur per week. De RSJ heeft geoordeeld dat standaard minder dan twintig uur aanbieden aan deelnemers onredelijk is. Een proef met uitbreiding naar 32 uur werd stopgezet: twaalf extra werkuren op zichzelf zouden naar verwachting onvoldoende bijdragen aan minder herhaling van strafbaar gedrag, blijvende gedragsverandering en duurzaam werk.

Wachtlijsten en uitval van arbeid

Bij een tekort aan werk mag de inrichting een wachtlijst gebruiken. Volgens de RSJ mag iemand die daarop staat tijdens de arbeidsuren in beginsel niet langer dan twee weken worden ingesloten. Alleen uitzonderlijke omstandigheden kunnen een langere periode rechtvaardigen. Daarna moet de directeur een alternatief voor insluiting bieden, zoals bevestigd in RSJ 29 juli 2024 (22/30689/GA).

Een incidenteel vervallen arbeidsblok betekent niet meteen dat de directeur tekortschiet. Bij veelvuldige uitval hangt dat af van de omstandigheden. Het dagprogramma mag door uitval niet onder het minimum van artikel 3 Penitentiaire maatregel (Pm) komen. Bij een kortdurende afwijking kan niettemin zijn voldaan aan de inspanningsplicht.

Bij structurele uitval moet de directeur vervangende activiteiten organiseren; insluiting is dan in strijd met de zorgplicht. Alleen loon doorbetalen op grond van artikel 5 onder c Rag is niet altijd voldoende compensatie. Deze lijn geldt ook sinds het vervallen van het recht op arbeid.

In een zaak uit 2019 werd bovendien geoordeeld dat arbeidsvervangende recreatie niet óók mocht worden ingeperkt. In beroep bleef dat oordeel overeind, maar niet de opdracht om voor alle gedetineerden arbeid te realiseren (R-19/3233/GA).

Ziekte en arbeidsongeschiktheid

Bent u ziek, meld dit dan bij het personeel. De medische dienst wordt ingeschakeld en beoordeelt uw mogelijkheden. Artikel 42 lid 3 Pbw verplicht de directeur om daarvoor in aanmerking komende gedetineerden door een arts of diens vervanger te laten onderzoeken op geschiktheid voor arbeid.

Ook een eerdere verklaring van arbeidsongeschiktheid, van vóór detentie of uit een andere inrichting, leidt tot een nieuwe beoordeling. De inrichtingsarts maakt een eigen afweging, omdat gevangenisarbeid een ander karakter heeft dan werk buiten detentie.

Wie arbeidsongeschikt is verklaard, neemt niet deel aan arbeid. Kunt u door persoonlijke, structurele omstandigheden langere tijd niet werken, dan moet de directeur zich inspannen om tijdens arbeidsuren zoveel mogelijk een vervangend programma aan te bieden. Insluiting is dan niet toegestaan. De RSJ aanvaardde een termijn van maximaal drie maanden als redelijke invulling van ‘een langere periode’ (9 april 2025, 23/36643/GA).

De benaming ‘arbeidsbeperkt’ is niet voldoende: duidelijk moet zijn wat u nog kunt. In KC2024/007 was bij een gedetineerde met oogletsel onvoldoende onderzocht of aangepaste arbeid mogelijk was. De insluiting werd onredelijk gevonden. Hij kreeg € 100 tegemoetkoming; de directie moest de mogelijkheden onderzoeken en binnen twee weken opnieuw beslissen.

Oudere uitspraken over straffen na ziekmelding horen bij de vroegere arbeidsplicht. In KC2018/030 was een verpleegkundige rapportage zonder artsenbeslissing onvoldoende voor een straf van veertien dagen uitsluiting. Tegenwoordig kan alleen het niet deelnemen niet meer disciplinair worden bestraft.

Loon en wachtgeld

Voor zaalarbeid, taakarbeid en stukarbeid ontvangt u respectievelijk arbeidsloon, taakloon en stukloon (artikel 2 lid 2 Rag). Artikel 2 lid 4 Rag regelt de berekening van het weekloon.

Het basisuurloon werd op 1 juli 2021 vastgesteld op € 0,90. Artikel 2 lid 3 Rag schrijft jaarlijkse indexering op 1 januari voor. € 0,90 is dus niet zonder meer het actuele bedrag. DJI publiceert het jaarlijks geldende bedrag. Voor extramurale arbeid bedraagt het loon volgens artikel 4a Rag 300% van het basisuurloon.

Het verdiende geld komt op een rekening. Daarmee kunt u bijvoorbeeld winkelboodschappen betalen of een televisie of radio huren.

Bij niet werken kan een loonvervangende tegemoetkoming gelden, ook wachtgeld genoemd:

• Ziekte of arbeidsongeschiktheid: 80% van het basisuurloon per arbeidsuur dat in uw D&R-plan staat, volgens artikel 5 Rag.
• Eerste twee weken zonder werkaanbod: ook dan bestaat recht op wachtgeld, op grond van artikel 5 onder d in samenhang met artikel 6 lid 1 onder g Rag.
• Wachtlijst wegens onvoldoende werk: wie heeft aangegeven te willen werken, ontvangt 100% van het basisuurloon voor de wachttijd.
• Pensioengerechtigde leeftijd: wie niet werkt, komt volgens artikel 7 lid 2 Rag in aanmerking voor 80% van het basisuurloon.

Ook wanneer u door eigen toedoen op de wachtlijst komt, bijvoorbeeld na een disciplinaire straf of ordemaatregel, kunt u wachtgeld krijgen. Arbeid moet dan in uw D&R-plan staan (RSJ 20 november 2024, 24/40110/GA).

In KC2022/017 kreeg een gedetineerde na herinschrijving ten onrechte geen wachtgeld. De directeur moest onderzoeken wanneer zij zich had ingeschreven en weer was gaan werken, en het verschuldigde bedrag betalen.

Arrestanten, pensioen en vrije dagen

Het arrestantenregime is een sober regime met een maximale verblijfsduur van 56 dagen. Onder arrestanten vallen volgens artikel 1 onder m Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden onder meer onherroepelijk veroordeelden die zich aan detentie hebben onttrokken of voorwaarden niet naleefden.

Hoewel de RSJ eerder arbeid voor arrestanten verlangde, geldt sinds 1 juli 2021 de uitzondering van artikel 1a lid 1 onder b Rag. Tijdens de eerste acht weken hoeft de directeur geen arbeid beschikbaar te stellen. Arrestanten ontvangen over die periode geen loonvervangende tegemoetkoming.

Het bereiken van de pensioenleeftijd geeft niet automatisch aanspraak op een vervangend programma. In een zaak onder het eerdere wettelijke stelsel werd insluiting van een niet-werkende pensioengerechtigde geaccepteerd. In beroep verwees de RSJ daarbij naar artikel 21 Pbw, over beperkte gemeenschap (R-19/4355/GA).

Op zondagen en algemeen erkende feestdagen hoeft u niet te werken (artikel 8 lid 1 Rag en artikel 3 lid 1 Algemene termijnenwet). Vervalt werk door een algemeen erkende feestdag, dan geldt een tegemoetkoming ter hoogte van het basisuurloon volgens artikel 5 onder b Rag.

Voor andere religieuze feest- en gedenkdagen kan de minister arbeidsvrije dagen aanwijzen. Deze staan in de jaarlijkse Circulaire Arbeidsvrije dagen. Daarover ontvangt u geen loon of loonvervangende tegemoetkoming.

Buiten werken: In-Made, Ex-Made en BBA

In-Made is het productiebedrijf van DJI, opgericht in 2011. Circa 8000 gedetineerden verrichten daarvoor uiteenlopende werkzaamheden. Ex-Made richt zich op vaardigheden voor werk buiten detentie en passende werkplekken, waar mogelijk met uitzicht op betaald werk na vrijlating.

Voor plaatsing op een beperkt beveiligde afdeling (BBA) moet u in het plusprogramma zitten en re-integratieverlof voor extramurale arbeid hebben. Een betaalde baan is niet noodzakelijk: volgens een schorsingsuitspraak van de RSJ kan ook onbetaald werk of een dagopleiding voldoende zijn (2 juli 2021, 21/21967/SGB).

Bij onvoldoende inzet of andere omstandigheden kan de directeur dit verlof intrekken. Omdat het verlof een verblijfsvoorwaarde is, volgt dan terugplaatsing vanuit de BBA naar de inrichting.

Justitiële jeugdinrichtingen

Voor arbeid in justitiële jeugdinrichtingen is artikel 52 Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen de relevante wettelijke bepaling.

Tbs en verpleging van terbeschikkinggestelden

Voor arbeid bij de verpleging van terbeschikkinggestelden is artikel 46 Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden de relevante wettelijke bepaling.

Klagen over arbeid

Tegen een beslissing op uw verzoek om te werken staat beklag open. Daarbij kan worden beoordeeld of de directeur zorgvuldig heeft beslist. Ook uitsluiting, insluiting tijdens arbeidsuren en het niet betalen van wachtgeld kunnen aanleiding zijn voor een klacht.

Een algemene wijziging van het dagprogramma ligt anders. Daartegen staat alleen beklag open wanneer sprake is van strijd met hogere regelgeving, zoals artikel 47 Pbw of artikel 3 Pm. Anders wordt de klacht niet inhoudelijk behandeld: u bent dan ‘niet-ontvankelijk’.

Volgens RSJ 14 november 2024 (23/37555/GA) gaat het om een programmawijziging wanneer een activiteit meer dan eenmaal vervalt én dit minstens een week vooraf schriftelijk is aangekondigd of vastgelegd, op dezelfde wijze als het dagprogramma.

Wat betekent dit voor u?

• Wilt u werken? Maak dat kenbaar en vraag om een beslissing op uw verzoek.
• Controleer uw D&R-plan: de vastgelegde arbeidsuren zijn van belang voor uw programma en wachtgeld.
• Valt werk uit? Houd bij wanneer dit gebeurt, of u wordt ingesloten en welke vervanging wordt aangeboden.
• Kunt u medisch niet werken? Meld uw klachten en vraag om duidelijkheid over uw mogelijkheden, aangepaste arbeid en vervangende activiteiten.
• Klopt uw betaling niet? Vergelijk uw arbeidsuren, wachtlijstperiode en betalingsgegevens.
• Bent u uitgesloten? Vraag naar de reden, de geldende regels en wie de beslissing heeft genomen. Die gegevens kunnen bij beklag van belang zijn.

Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.

Andere onderwerpen

• Afdeling voor Intensief Toezicht
• Arrestanten
• Bejegening in detentie
• Beklagprocedure
• Cameratoezicht
• Contact met de buitenwereld