Kennisbank
Meerpersoonscelgebruik
Wanneer mag u een cel delen, welke bezwaren tellen mee en wat kunt u doen bij problemen met plaatsing in een meerpersoonscel?
Een cel delen heeft gevolgen voor uw privacy, rust en veiligheid. De directeur mag u in een meerpersoonscel plaatsen, maar moet daarbij rekening houden met uw geschiktheid en de omstandigheden. Uw toestemming is niet altijd nodig; concrete gezondheidsproblemen of andere bezwaren kunnen wel aanleiding zijn om van samenplaatsing af te zien.
Gevangeniswezen: wanneer mag u een cel delen?
Een meerpersoonscel, vaak afgekort tot MPC, is een verblijfsruimte voor meerdere gedetineerden. Naast tweepersoonscellen bestaan er cellen voor zes personen. Een eenpersoonscel wordt ook wel EPC genoemd.
Het uitgangspunt is dat iedere gedetineerde voor een gedeelde cel in aanmerking komt, tenzij hij daarvoor ongeschikt wordt geacht. De criteria hiervoor zijn op grond van artikel 19 lid 2 van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw) uitgewerkt in de Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden, hierna: Regeling Spog.
Bezwaren tegen samenplaatsing
Artikel 11a lid 2 Regeling Spog noemt omstandigheden die tegen plaatsing kunnen pleiten. Deze worden *contra-indicaties* genoemd:
- psychische problemen;
- verslavingsproblematiek;
- de gezondheidstoestand;
- gedragsproblemen;
- de achtergrond van het gepleegde strafbare feit;
- opgelegde beperkingen.
Deze omstandigheden betekenen niet automatisch dat een gedeelde cel verboden is. Het zijn factoren die bij de individuele beoordeling moeten worden meegewogen. De ernst en betekenis ervan kunnen per persoon verschillen.
Daarom is een concreet bezwaar van belang: welke problemen heeft u en waarom maken die het delen van een cel ongeschikt? Een eerdere contra-indicatie in een andere inrichting kan aanleiding geven tot nader onderzoek.
Wie wordt uw celgenoot?
Geschiktheid voor een gedeelde cel is iets anders dan de vraag met wie u wordt geplaatst. Bij de keuze van een celgenoot kan de directeur rekening houden met uw voorkeur, leeftijd, taal en culturele of etnische achtergrond. Deze factoren staan niet als contra-indicaties in artikel 11a Regeling Spog; de invulling ervan ligt bij de directeur.
Een niet-roker wordt in beginsel niet samen met een roker geplaatst als de niet-roker daartegen bezwaar maakt. Dat bezwaar verdient dus uitdrukkelijk aandacht.
Aan welke eisen moet de cel voldoen?
De Regeling eisen verblijfsruimte penitentiaire inrichtingen (Revpi) stelt eisen aan gedeelde cellen. Volgens artikel 10 lid 2 Revpi moet een tweepersoonscel beschikken over:
- ten minste twee stoelen;
- een eigen slaapplaats voor iedere gedetineerde;
- voor iedere gedetineerde een afsluitbare opbergruimte.
Een tweepersoonscel hoeft niet groter te zijn dan een eenpersoonscel. In een cel met de minimumafmetingen uit artikel 3 Revpi mogen maximaal twee gedetineerden verblijven. In de praktijk wordt daarvoor een stapelbed gebruikt.
Voor cellen die voor meer dan twee personen bestemd zijn, gelden de eisen van artikel 12a Revpi. Het aantal bewoners is dus relevant voor de eisen waaraan de ruimte moet voldoen.
Privacy en internationale mensenrechten
Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) geeft gedetineerden geen algemeen recht op een eigen cel. Wel blijven mensenrechten gelden wanneer u een cel deelt.
Artikel 3 EVRM verbiedt onmenselijke of vernederende behandeling. Ook artikel 7 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR) bevat zo'n verbod. Ernstige overbevolking, te weinig bedden, slechte ventilatie en onvoldoende privacy bij toiletgebruik kunnen hierbij een rol spelen.
Wanneer worden omstandigheden vernederend?
In *Kalashnikov/Rusland* van 15 juli 2002 beoordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens een extreme situatie. In een achtpersoonscel van tussen 17 en 20,8 m² verbleven 18 tot 24 personen. Er waren onvoldoende bedden, de ventilatie was slecht, roken was toegestaan en het toilet was niet afgeschermd. De gedetineerde had jarenlang onder deze omstandigheden verbleven en zijn gezondheid was aangetast. Het Hof stelde een schending van artikel 3 EVRM vast.
Daarnaast beschermen artikel 8 EVRM en artikel 17 IVBPR de persoonlijke levenssfeer. Ook bij samenplaatsing moet daarmee rekening worden gehouden. Artikel 8 EVRM staat beperkingen van privacy alleen onder voorwaarden toe, waaronder een wettelijke basis en noodzakelijkheid voor een van de daarin genoemde belangen.
Europese gevangenisregels
De European Prison Rules zijn aanbevelingen van de Raad van Europa, geen rechtstreeks bindende wetgeving. De regels 18.5, 18.6 en 18.7 gaan uit van een eigen slaapruimte, behalve wanneer delen de voorkeur verdient. Een gedeelde ruimte moet daarvoor geschikt zijn en de bewoners moeten bij elkaar passen. Voor zover mogelijk behoren gedetineerden vooraf een keuze te krijgen.
Deze aanbevelingen geven dus geen absoluut recht om een meerpersoonscel te weigeren.
Wat gebeurt er als u een meerpersoonscel weigert?
Plaatsing gebeurt niet uitsluitend op vrijwillige basis. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) heeft geoordeeld dat weigering om naar een meerpersoonscel te gaan of daarin te verblijven strafwaardig kan zijn op grond van artikel 50 lid 1 Pbw. De directeur kan daarvoor een disciplinaire straf opleggen: een bestraffing binnen de inrichting.
Dit blijkt onder meer uit RSJ 5 januari 2022, R-20/7109/GA, en RSJ 12 april 2023, 22/28098/GA. Alleen weigeren omdat u liever alleen zit, is daarom niet zonder risico. Maak onderscheid tussen uw voorkeur en concrete redenen waarom samenplaatsing voor u ongeschikt is.
Verboden spullen in een gedeelde cel
Worden verboden spullen, ook wel *contrabande*, in een meerpersoonscel gevonden? Dan kunnen alle bewoners daarvoor verantwoordelijk worden gehouden en disciplinair worden gestraft. Dat is anders als duidelijk is dat een bewoner geen verwijt treft.
Deze lijn volgt onder meer uit RSJ 18 juni 2021, R-20/6000/GA, RSJ 31 oktober 2022, 21/23740/GA, en RSJ 7 december 2023, 22/30175/GA.
Dat uw celgenoot zegt eigenaar te zijn, is niet altijd voldoende. In een uitspraak van 22 december 2022, KC 2023/005, was een iPhone gevonden in de jas van de klager. Zijn celgenoot erkende dat de telefoon van hem was. Toch bleef de straf van zeven dagen strafcel in stand. Daarbij wogen de vindplaats, de verklaring van de klager over zijn wetenschap en het ontbreken van een uitdrukkelijke verklaring dat de telefoon voor hem verborgen was gehouden mee.
De vraag is dus niet alleen van wie het voorwerp is, maar ook of u iets te verwijten valt.
Klagen over plaatsing of omstandigheden
U kunt bij de beklagcommissie klagen over plaatsing in een meerpersoonscel of omstandigheden rond de samenplaatsing. Concrete informatie maakt duidelijk waarom de beslissing of handelwijze volgens u niet zorgvuldig is. Twee uitspraken laten zien hoe de zorgplicht van de directeur daarbij wordt beoordeeld.
Eerdere medische bezwaren onvoldoende onderzocht
In de uitspraak van 30 maart 2022, KC 2022/014, had een gedetineerde drie jaar alleen gezeten in JC Zaanstad. Volgens hem bestond daarvoor een contra-indicatie. Na overplaatsing naar PI Nieuwegein vroeg hij een gesprek met een psycholoog aan.
Toch besloot de nieuwe inrichting dat geen contra-indicatie meer bestond. Hij werd in een gedeelde cel geplaatst terwijl hij nog op de wachtlijst voor de psycholoog stond. Later oordeelde een psycholoog uit JC Zaanstad dat er wel een contra-indicatie was, waarna hij weer alleen werd geplaatst.
De beklagrechter vond dat de directeur eerst de eerdere contra-indicatie had moeten onderzoeken en/of een psycholoog had moeten raadplegen. De directeur had onvoldoende zorgvuldigheid betracht. De klacht was gegrond en de gedetineerde kreeg een tegemoetkoming van € 30,00.
Tegen uw bezwaar in met een roker geplaatst
In de uitspraak van 25 juli 2024, KC 2024/018, was een niet-roker ondanks zijn bezwaar bij een roker geplaatst. De directie had niets ondernomen om die situatie zo snel mogelijk te beëindigen.
De beklagcommissie oordeelde dat de directie haar zorgplicht had geschonden. Dat de gedetineerde niet bleef klagen, veranderde daar niets aan. Er waren geen uitzonderlijke omstandigheden aangevoerd die het uitblijven van ingrijpen konden rechtvaardigen. De klacht was gegrond en er werd € 7,50 toegekend.
Deze bedragen horen bij de afzonderlijke zaken en zijn geen algemene vergoeding voor iedere onjuiste samenplaatsing.
Gevangeniswezen en vreemdelingenbewaring: ervaringen uit onderzoek
De toenmalige Inspectie voor de Sanctietoepassing onderzocht van september 2010 tot en met januari 2011 het gebruik van gedeelde cellen in gevangenissen en vreemdelingenbewaring. Het rapport verscheen in april 2011.
De inspectie zag zowel voordelen als nadelen. Vooral de mogelijkheid om zelf een celgenoot te kiezen maakte verschil: bij keuzevrijheid kwamen voordelen vaker naar voren en voelden bewoners zich doorgaans veilig. Zonder die keuze traden nadelen sterker op. Het onderzoek wees niet op substantiële veiligheidsrisico's door meerpersoonscelgebruik.
Hoeveel keuze iemand kreeg, verschilde per inrichting. Sommige inrichtingen stimuleerden samenplaatsing met bijvoorbeeld extra bezoek, recreatie, luchten of sport, of korting op de huur van een televisie of koelkast. Dit waren plaatselijke praktijken, geen algemene rechten.
De inspectie adviseerde om niet-rokers niet onvrijwillig bij rokers te plaatsen. Ook moest volgens haar eerst de medische of psychomedische staf nagaan of er contra-indicaties waren. Destijds werden nieuwkomers regelmatig direct in een gedeelde cel geplaatst; in detentiecentra was dit tijdens het onderzoek zelfs gebruikelijk.
Meerpersoonscellen tijdens de coronacrisis
Tijdens de coronacrisis vanaf 2020 ontstond discussie omdat celgenoten niet steeds 1,5 meter afstand konden houden. De RSJ accepteerde niet dat twee gedetineerden zonder meer als een gezin konden worden beschouwd. Dat blijkt uit RSJ 29 april 2020, S-20/3503/SGA.
Een plaatsingsbeslissing werd niet tijdelijk stilgezet als de directeur kon uitleggen dat samenplaatsing geen of nauwelijks extra gezondheidsrisico opleverde.
DJI paste destijds bijzondere maatregelen toe. Nieuwe gedetineerden verbleven in ieder geval de eerste acht dagen alleen. Bij de medische intake werd gelet op coronaklachten en kwetsbaarheid. Milde klachten leidden tot een test. Wie klachtenvrij bleef, kon daarna een cel delen; bij klachten volgde isolatie volgens protocol.
Op 9 februari 2021 meldde de toenmalige minister dat het gebruik van meerpersoonscellen sterk was afgenomen. Hij zag met deze maatregelen geen reden om gedeelde cellen af te schaffen. Dit waren maatregelen en beoordelingen uit de coronaperiode.
Hoe heeft meerpersoonscelgebruik zich ontwikkeld?
Tot 2004 was alleen op cel het traditionele uitgangspunt. Uitzonderingen bestonden voor vreemdelingen en soms voor kortgestraften en mensen die vastzaten wegens het niet betalen van een geldboete of uitvoeren van een taakstraf. In 2002 maakte de Noodwet drugskoeriers samenplaatsing mogelijk voor op Schiphol aangehouden drugssmokkelaars.
Vanwege cellentekorten werd het gebruik in 2004 uitgebreid. Door invoering van artikel 19 lid 3 Pbw (oud) werden gedeelde cellen ook mogelijk in het regime van beperkte gemeenschap.
Het Masterplan DJI 2013-2018 beoogde door bezuinigingen ruim 3.000 cellen voor gedeeld gebruik in te zetten. Het doel was eind 2018 ongeveer 50 procent van de gedetineerden samen te plaatsen. Dit was een beleidsdoel, geen vaststelling van de uiteindelijke bezetting.
Op 14 maart 2023 zaten van de 8.963 gedetineerden er 6.187 alleen, 2.584 in tweepersoonscellen en 192 in zespersoonscellen. Daarmee verbleef ongeveer 31 procent in een meerpersoonscel.
Wat betekent dit voor u?
U heeft niet zonder meer recht op een eigen cel. Wel moeten uw persoonlijke omstandigheden serieus worden beoordeeld. Praktisch kunt u het volgende doen:
- Benoem concrete problemen. Leg uit welke psychische, lichamelijke of andere omstandigheden samenplaatsing voor u ongeschikt maken.
- Wijs op eerdere beoordelingen. Meld een eerdere contra-indicatie, zeker na overplaatsing, en vraag om onderzoek voordat daarvan wordt afgeweken.
- Maak bezwaar tegen rook. Geef duidelijk aan dat u niet rookt en niet met een roker wilt worden geplaatst.
- Bespreek uw voorkeur voor een celgenoot. Daarmee kan rekening worden gehouden, zonder dat u altijd zelf mag kiezen.
- Onderschat verboden spullen niet. Ook spullen van een celgenoot kunnen tot een straf leiden als u daarvan een verwijt wordt gemaakt.
- Onderbouw een klacht. Beschrijf de plaatsingsbeslissing, uw bezwaren, eventuele medische informatie en wat de directie daarmee heeft gedaan.
Een onderbouwd bezwaar is iets anders dan uitsluitend weigeren. Bij weigering bestaat het risico op een disciplinaire straf.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.