Uluslararası mevzuat ve kurallar

Özgürlüğünden yoksun bırakılan kişiler insan haklarını korur. Hollanda yasalarının yanı sıra uluslararası sözleşmeler ve Avrupa kuralları da sizi hukuka aykırı özgürlükten yoksun bırakılmaya ve insanlık dışı muameleye karşı korur. Çocuklar ve vreemdelingenbewaring (yabancıların sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında tutulması) kapsamındaki kişiler için ayrıca özel güvenceler geçerlidir.

Özgürlüğünüzden yoksun bırakıldığınızda hangi uluslararası haklar geçerlidir?

İnsan hakları; uyruk, cinsiyet veya inanç gibi özelliklerden bağımsız olarak herkes için geçerlidir. Özgürlüğünüzden yoksun bırakıldığınızda da insanca muamele görme, özel hayatınızın korunması, sağlık hizmeti alma ve dininizi yaşama hakkınız vardır.

Her uluslararası kural aynı hukuki etkiye sahip değildir. Sözleşmeler bağlayıcıdır, ancak tavsiyeler ve asgari standartlar çoğu zaman *soft law* kapsamındadır: bunlar tek başına hukuken bağlayıcı olmayan yol gösterici kurallardır. Bununla birlikte hâkimler değerlendirmelerinde bu standartları dikkate alabilir.

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi)

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), Hollanda’da da geçerlidir. Özgürlüğünden yoksun bırakılan kişiler için özellikle şu hükümler önemlidir:

• EVRM Madde 3: işkenceyi, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ya da cezayı yasaklar. Güvenlik gerekçesi de dâhil olmak üzere bu yasağın hiçbir istisnası yoktur.
• EVRM Madde 5: özgürlüğü ve kişi güvenliğini korur. Özgürlükten yoksun bırakma hukuka uygun olmalıdır.
• EVRM Madde 6: bağımsız ve tarafsız bir hâkim tarafından makul süre içinde aleni yargılanma da dâhil olmak üzere adil yargılanmayı güvence altına alır.
• EVRM Madde 8: özel hayatı, aile hayatını, konutu ve haberleşmeyi korur.
• EVRM Madde 14: örneğin ırk, cinsiyet veya inanç nedeniyle ayrımcılığı yasaklar.

Tutulma koşulları değerlendirilirken farklı sorunlar bir araya gelerek EVRM’nin 3. maddesinin ihlaline yol açabilir. Yani ihlalin mutlaka tek bir uygulamadan kaynaklanması gerekmez.

Cezaevi sistemi

Yalnızca gerekli kısıtlamalar

Özgürlükten yoksun bırakılmak, diğer tüm hakların ortadan kalktığı anlamına gelmez. Het beginsel van minimale beperkingen (kısıtlamaların asgari düzeyde tutulması ilkesi), kısıtlamaların gerekli olanın ötesine geçemeyeceğini ifade eder. Bu ilke Grondwet’in (Hollanda Anayasası) 15. maddesinde ve kısmen Penitentiaire beginselenwet’in (ceza infazının temel ilkelerini düzenleyen kanun; Pbw) 2. maddesinin 3. fıkrasında yer alır.

Pbw’nin 2. maddesinin 3. fıkrasına göre kısıtlamalar, yalnızca özgürlükten yoksun bırakmanın amacı veya kurumun düzeni ya da güvenliği için gerekli olduğu ölçüde uygulanabilir. Özgürlükten yoksun bırakma ayrıca mümkün olduğunca topluma dönüş hazırlığına katkıda bulunmalıdır.

Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme; IVBPR) de koruma sağlar:

• 7. madde işkenceyi ve zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ya da cezayı yasaklar.
• 10. maddenin 1. fıkrası, özgürlüğünden yoksun bırakılan kişilere insan onuruna saygılı, insanca muamele edilmesini gerektirir.
• 10. maddenin 3. fıkrası, cezaevi sistemindeki uygulamaların esas olarak yeniden eğitime ve topluma yeniden kazandırmaya yönelik olması gerektiğini belirtir.

Hollanda ayrıca VN-Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende behandeling of bestraffing (Birleşmiş Milletler İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Aşağılayıcı Muamele ya da Cezaya Karşı Sözleşme) ile bağlıdır.

Nelson Mandela-regels (Nelson Mandela Kuralları)

Verenigde Naties (Birleşmiş Milletler), 1955 yılında Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners’ı (Mahpuslara Muameleye Dair Asgari Standart Kurallar) kabul etti. Gözden geçirilmiş metin Aralık 2015’te onaylandı ve Nelson Mandela-regels adıyla bilinir.

Bu asgari standartlar; barınma alanı, beslenme, sağlık hizmetleri, disiplin cezaları ve dış dünyayla iletişim gibi konuları kapsar. Bağlayıcı bir sözleşme değildir, ancak uygun tutulma koşulları için dünya çapında önemli bir rehberdir.

European Prison Rules ve kişiye özel hücre

European Prison Rules (Avrupa Cezaevi Kuralları; EPR), mahpuslara nasıl muamele edilmesi gerektiğine ilişkin Avrupa tavsiyeleridir. 1973’te kabul edilmiş ve 1 Temmuz 2020’de gözden geçirilmiştir. Sağlık hizmetleri, güvenlik, disiplin cezaları, özgürlüğü kısıtlayıcı araçlar, şikâyet hakkı, personelin eğitimi ve örgütlenmesi gibi konuları kapsar.

Bu güvencelerin çoğu Hollanda’nın özgürlükten yoksun bırakmaya ilişkin hukukunda da düzenlenmiştir. Ancak farklılıklar vardır. 18.5, 18.6 ve 18.7 numaralı kurallar, mahpusların birlikte yerleştirilmesi için geçerli nedenler olmadıkça kişiye özel bir hücreyi esas alır. Hollanda, çok kişilik hücrelere izin verir.

Bu nedenle EPR, otomatik olarak hukuken talep edilebilen bir kişiye özel hücre hakkı sağlamaz. Bunlar bağlayıcı olmayan tavsiyelerdir. Bununla birlikte Europees Hof voor de Rechten van de Mens (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi), kararlarında EPR’yi ve Avrupa denetim komitesi CPT’nin (Avrupa İşkenceyi Önleme Komitesi) standartlarını düzenli olarak dikkate alır.

Aşırı kalabalığa ilişkin mahkeme kararları

*İlerde ve diğerleri/Türkiye* davasında Europees Hof voor de Rechten van de Mens, 2023 yılında dokuz mahpus bakımından EVRM’nin 3. maddesinin ihlal edildiğine karar verdi. Aşırı kalabalık ve buna bağlı kötü koşullar bu kararda belirleyici oldu. Türkiye’nin kişi başına € 2.000 ile € 11.000 arasında tazminat ödemesi gerekti. Bu tutarlar söz konusu davalara özgüdür ve kötü tutulma koşulları için genel bir tazminat miktarı değildir.

Cezayı başka bir ülkede çekmek

Strafoverdracht (cezanın infazının başka bir ülkeye devri), belirli durumlarda Hollandalı mahpusların yurt dışında aldıkları hapis cezasını Hollanda’da çekmelerini mümkün kılar. Böylece Hollanda toplumuna dönüşlerinde destek almaları sağlanabilir. Hollanda’daki yabancı mahpuslar da bu devirden yararlanabilir.

Bu konuda iki yasal düzenleme vardır:

• WOTS, yani Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen (ceza kararlarının infazının devrine ilişkin kanun), ilgili bir sözleşmenin bulunduğu ülkelerle yapılan devirlerde geçerlidir. Verdrag Overbrenging Gevonniste Personen’i (Hükümlülerin Nakline Dair Sözleşme) imzalayan altmıştan fazla ülke buna dâhildir.
• WETS, yani Wet wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging vrijheidsbenemende en voorwaardelijke sancties (özgürlükten yoksun bırakıcı ve koşullu yaptırımların karşılıklı tanınması ve infazına ilişkin kanun), 1 Kasım 2012’den beri ilgili AB mevzuatını uygulamaya koymuş ülkelerle AB içinde yapılan devirlerde geçerlidir.

Hollanda’daki yabancı mahpuslar, mahkûmiyetleri kesinleşmişse ve başvuru sırasında cezalarının en az on ayı kalmışsa devirden yararlanabilir. Ayrıca devir için başka koşullar da geçerlidir. Divisie Individuele Zaken, Internationale Overdracht Strafvonnissen’e (bireysel işler biriminin uluslararası ceza infazı devri bölümü; DIZ IOS) başvuru yapılabilir. Başvuruları IOS inceler; süreç ortalama altı ila yirmi ay sürer.

Çocuklar ve justitiële jeugdinrichtingen (çocuk adalet kurumları)

Son çare olarak özgürlükten yoksun bırakma

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (Çocuk Haklarına Dair Sözleşme; IVRK), on sekiz yaşın altındaki çocukları ve gençleri korur. IVRK’nin 37. maddesi, özgürlükten yoksun bırakmaya yalnızca son çare olarak başvurulmasını ve bunun mümkün olduğunca kısa sürmesini gerektirir.

Özgürlükten yoksun bırakmanın gerekli olup olmadığı ve ne kadar sürmesi gerektiği her çocuk için ayrı ayrı değerlendirilmelidir. IVRK’nin 3. maddesinin 1. fıkrasına göre çocuğun yararı bu değerlendirmede öncelikli bir husus olmalıdır. EVRM de geçerlidir: 5. madde hukuka aykırı özgürlükten yoksun bırakmaya karşı korur; 8. madde ise diğer hakların yanı sıra aile hayatını korur.

Bakım, eğitim ve koruma

Özgürlüğünden yoksun bırakılan bir çocuk temel haklarını kullanmaya devam edebilmelidir. Uygun yaşam koşulları, gerekli sağlık hizmetleri, eğitim, dinini yaşama ve ailesiyle iletişim bunlara dâhildir. IVRK’nin 37. maddesinin c bendi bu konuda önemlidir. IVRK’nin 16. maddesi özel hayatı korur.

Koruma, her çocuğun kendine özgü hassasiyetlerine uygun olmalıdır. Yaş, gelişim ve cinsiyet bu açıdan fark yaratabilir. IVRK’nin 37. maddesinin a bendi işkenceye ve diğer hukuka aykırı muamelelere karşı korur. Çocuklar ayrıca personelin veya birlikte tutuldukları kişilerin uygulayabileceği şiddet, cinsel istismar ve ihmale karşı da korunmalıdır.

Özel uluslararası standartlar

IVRK’nin yanı sıra çocuk ceza adaletine yönelik Beijing Rules (Pekin Kuralları), özgürlüğünden yoksun bırakılmış çocuklara yönelik Havana Rules (Havana Kuralları) ve çocuk suçluluğunun önlenmesine yönelik Riyadh Rules (Riyad Kuralları) vardır.

Havana Rules’un 64–67 numaralı kuralları, diğer hususların yanı sıra şunları gerektirir:

• bedensel cezaların yasaklanması;
• tek başına hücrede tutmanın uygulanmaması;
• düzeni sağlama, zorlama ve kontrol araçlarının yalnızca yasal dayanak bulunduğunda ve gerekli olduğunda kullanılması.

Bu standartlar hukuken bağlayıcı değildir. IVRK ise bağlayıcıdır, ancak bu sözleşmeye dayanmak otomatik olarak lehinize bir mahkeme kararı verilmesini sağlamaz. Hollanda yargısında sözleşmenin uygulanması zamanla gelişmiş ve çocuk haklarına dayanan başvurular daha sık olumlu sonuç almaya başlamıştır.

Hollanda, IVRK’ye çekinceler koymuştur. Örneğin on altı ve on yedi yaşındakilere yetişkin ceza hukuku uygulanabilir; Hollanda’nın IVRK’nin 37c maddesine koyduğu çekince bu açıdan önemlidir.

Vreemdelingenbewaring

Ceza değil, idare hukukuna dayalı bir tedbir

Vreemdelingenbewaring, kişinin sınır dışı edilmek üzere hazır tutulmasını amaçlar. Bu, ceza hukuku kapsamında bir cezalandırma değildir. Vreemdelingenwet 2000 (2000 tarihli Yabancılar Kanunu), diğer hususların yanı sıra ülkeye giriş, ülkede kalış ve sınır dışı etmeyi düzenler.

Pbw’nin 9. maddesinin 2. fıkrası, huis van bewaring’e (tutukevi) yerleştirmeye izin verir. Schiphol, Rotterdam veya Zeist gibi yerlerde bulunan, yabancılara özel gözetim merkezleri tercih edilir. Gözetim yalnızca belirli koşullarla uygulanabilir ve on sekiz aydan uzun süremez.

Önce daha az kısıtlayıcı seçeneklerin değerlendirilmesi

EVRM’nin 5. maddesinin 1. fıkrası özgürlüğü esas alır. Belirli koşullarda, sınır dışı etme veya izinsiz girişi önleme amacıyla gözetim uygulanabilir.

Terugkeerrichtlijn’e (AB Geri Dönüş Direktifi) göre vreemdelingenbewaring bir *ultimum remedium* olmalıdır: yani daha az kısıtlayıcı seçeneklerin mümkün olmadığı durumlarda başvurulan son çare. Her kişi için gözetimin gerekli ve amaçla orantılı olup olmadığı değerlendirilmelidir.

Sınır dışı edilme konusunda makul bir olasılık yoksa gözetimin sürdürülmesi haklı değildir. Terugkeerrichtlijn’in 15. maddesinin 4. fıkrası bu durumda serbest bırakılmayı gerektirir. Europees Hof voor de Rechten van de Mens, 22 Temmuz 2010 tarihli *A.A./Yunanistan* davasında da gözetimin son çare olması ilkesini vurgulamıştır.

Koşullar ve Avrupa direktifleri

Raad van Europa’nın (Avrupa Konseyi) 2005 tarihli Twenty Guidelines on forced return (Zorla Geri Dönüşe İlişkin Yirmi İlke) metni, vreemdelingenbewaring ile ceza arasında açık bir ayrım yapılmasını esas alır. Ülkede kalma hakkı bulunmayan kişilere suçlu gibi davranılamaz. Ne bina ne de günlük uygulamalar cezalandırıcı nitelikte olabilir.

Ayrıca mülteci statüsüne ilişkin usuller ve sığınmacıların kabulüne yönelik asgari standartlar hakkında Avrupa direktifleri vardır. Kabul standartları kapalı yabancı gözetim merkezlerinde de geçerlidir. AB direktifleri, ulaşılması gereken sonuç bakımından üye devletleri bağlar; bu sonuca nasıl ulaşılacağını ulusal kurallar belirler.

M.B./Hollanda

23 Nisan 2024 tarihli, 71008/16 başvuru numaralı *M.B./Hollanda* davasında, ceza hukuku kapsamındaki tutulmanın hemen ardından vreemdelingenbewaring uygulanmıştı. İltica başvurusunun incelemesi henüz tamamlanmamıştı. Hollanda, kamu düzeninin korunmasına dayanmıştı.

Europees Hof voor de Rechten van de Mens, bu tür gerekçelerin tek başına EVRM’nin 5. maddesinin 1. fıkrası kapsamında bu vreemdelingenbewaring için yeterli dayanak oluşturmadığına karar verdi. Önceki hapis süresince iltica başvurusunu değerlendirmek için adım atılmamıştı. Bu nedenle izinsiz girişi önleme amacıyla yeterli bir bağlantı ortaya konulamamıştı. Gözetim keyfî ve hukuka aykırıydı; Hollanda’nın tazminat ödemesi gerekti.

Tbs (mahkeme kararıyla uygulanan adli psikiyatrik tedbir): tedavi yeri beklemek

5 Nisan 2011 tarihli, 6051/07 başvuru numaralı *Nelissen/Hollanda* davasında bir kişi, hapis cezasından sonra bir tbs kliniğine yerleştirilmek için on üç aydan fazla beklemek zorunda kalmıştı. Europees Hof voor de Rechten van de Mens, derhâl yerleştirmenin her zaman mümkün olmadığını kabul etti, ancak bu bekleme süresini EVRM’nin 5. maddesi açısından kabul edilemez buldu.

Hoge Raad (Hollanda Yüksek Mahkemesi), *Brand/Hollanda* davasından sonra, yerleştirme beklenirken dört aydan uzun süre tutulmanın hukuka aykırı olduğuna karar vermişti. Nelissen’in hızlı bir yargısal inceleme yapılmamasına ilişkin ayrı şikâyetinde ise ihlal bulunmadı.

Uluslararası ve ulusal denetim

CPT, yani Europees Comité ter Voorkoming van Foltering, cezaevleri, gözetim merkezleri, polis birimleri ve psikiyatri kurumları gibi yerleri ziyaret ederek ihlalleri önlemeye çalışır. Bağımsız uzmanlar kişilere nasıl muamele edildiğini inceler. Raporlar, ziyaret edilen ülkenin izniyle ve hükümetin yanıtıyla birlikte kamuoyuna açıklanır. Mayıs 2022’de Hollanda’ya yapılan ziyarete ilişkin bir rapor ve Hollanda’nın yanıtı yayımlanmıştır.

College voor de Rechten van de Mens (Hollanda İnsan Hakları Kurumu), 2024’ten beri Nationaal Preventie Mechanisme (NPM) (Ulusal Önleme Mekanizması) görevini yürütmektedir. Bu görev, Hollanda’nın 2010’da onayladığı, BM İşkenceye Karşı Sözleşme’nin ek protokolü OPCAT’tan kaynaklanır.

NPM, tutulma yerlerini ziyaret eder, koşulları inceler ve mevzuat ile ihlallerin önlenmesi hakkında tavsiyelerde bulunur. Ayrı tutulma sırasında insanlarla temas ve özgürlüğü kısıtlayıcı araçlar, üzerinde durulan konulara örnektir. Çalışmaları çocukları ve vreemdelingenbewaring kapsamındaki kişileri de kapsar. NPM, Subcomité ter Preventie van Foltering’e (İşkenceyi Önleme Alt Komitesi) yıllık rapor sunar, ancak bireysel şikâyetleri ele almaz ve olayları soruşturmaz.

İhlaller hakkında şikâyette bulunmak

Strazburg’daki Europees Hof voor de Rechten van de Mens, kişilerin veya devletlerin EVRM ihlallerine ilişkin somut şikâyetlerini değerlendirir. CPT’den farklı olarak Mahkeme, olaydan sonra inceleme yapar.

Çocuklar için IVRK’nin 37. maddesinin d bendi, hukuki yardıma ve diğer uygun yardımlara erişimi gerektirir. Çocuklar haklarını bilmeli ve fiilen şikâyette bulunabilmelidir. Hollanda’da şikâyet hakkı, Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen’in (çocuk adalet kurumlarının temel ilkelerini düzenleyen kanun) 65. maddesinde düzenlenmiştir.

Bu sizin için ne anlama gelir?

• Kısıtlamalarda: bunların özgürlükten yoksun bırakmanın amacı, düzen veya güvenlik için neden gerekli olduğunu değerlendirtin.
• Kötü koşullarda: farklı sorunların bir araya gelerek durumunuzu nasıl etkilediğini de açıklayın.
• Çocukların özgürlüğünden yoksun bırakılmasında: gerekliliği, süreyi, gelişimi, bakımı ve aileyle iletişimi değerlendirmeye dâhil edin.
• Vreemdelingenbewaring durumunda: alternatiflerin mümkün olup olmadığını ve sınır dışı edilme konusunda hâlâ makul bir olasılık bulunup bulunmadığını inceletin.
• Uluslararası kurallarda: bağlayıcı sözleşme hakları ile tavsiyeler arasında ayrım yapın. Her ikisi de önemli olabilir, ancak hukuki etkileri aynı değildir.

Bu sayfa, Hameleers Antonides Advocaten bünyesinde ceza infaz hukuku alanında uzman olan Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans'ın uzmanlığı temel alınarak hazırlanmıştır. Kendi durumunuzla ilgili bir sorunuz mu var? Bizimle iletişime geçin; ön değerlendirme ücretsizdir.

Diğer konular

• Açlık ve susuzluk grevi
• Afdeling voor Intensief Toezicht (Yoğun Gözetim Birimi)
• Arrestanten (DJI bünyesinde özel statüde tutulan kişiler)
• Beklagprocedure (şikâyet usulü)
• Ceza infaz kurumunda size yönelik tutum ve davranışlar
• Ceza infazında bakım yükümlülüğü