Levenslange gevangenisstraf (ömür boyu hapis cezası)

Levenslange gevangenisstraf, kişinin bir daha hiç serbest bırakılmaması anlamına gelebilir. Yine de cezanın devamının değerlendirilmesini sağlamak için gerçek bir imkân bulunmalıdır. Bu değerlendirmede hükümlünün gelişimi, güvenlik riskleri, mağdurlar ve hayatını kaybedenlerin yakınları üzerindeki etkiler gibi unsurlar dikkate alınır.

Hangi durumlarda ömür boyu hapis cezası verilebilir?

Wetboek van Strafrecht (Hollanda Ceza Kanunu) madde 10, ömür boyu hapis cezasına imkân tanır. Bu, Hollanda’daki en ağır cezadır. Bir kişiyi kasten öldürme, devlet güvenliğine karşı suçlar, kişilerin genel güvenliğine karşı suçlar ve terör suçları gibi suçlar için verilebilir. İlgili hükümler arasında madde 92 Sr (Wetboek van Strafrecht’in kısaltması) ve devamı, madde 108 Sr, madde 168 Sr ve madde 282b Sr bulunur.

12 ile 18 yaş arasındaki çocuklara ömür boyu hapis cezası verilemez. 31 Aralık 2025 tarihinde Hollanda’da ömür boyu hapis cezası alan 65 kişi vardı: 49’unun mahkûmiyeti kesinleşmişti, 16’sının mahkûmiyeti ise henüz kesinleşmemişti. Onherroepelijk (kesinleşmiş), mahkûmiyet kararının artık kesin olduğu anlamına gelir.

Serbest bırakılma ihtimali bulunmalıdır

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) madde 3, işkenceyi ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ya da cezayı yasaklar. Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi), ömür boyu hapis cezasını tek başına yasak kabul etmez. Ancak serbest bırakılma konusunda gerçek bir ihtimal sunmayan ceza yasaktır.

EHRM, 2013 tarihli *Vinter en anderen tegen het Verenigd Koninkrijk (Vinter ve diğerleri/Birleşik Krallık)* kararında yeniden değerlendirme için şu şartları belirledi:

• Mahkûmiyet anından itibaren, hem kurallar bakımından hem de uygulamada topluma geri dönüş için gerçek bir ihtimal bulunmalıdır.
• En geç 25 yıl sonra, kişisel değişimlerin ve resocialisatie (toplum içinde yeniden yaşayabilme becerilerinin geliştirilmesi) alanındaki ilerlemenin, hapsedilmenin devamının artık haklı bir cezalandırma amacına hizmet etmediği anlamına gelip gelmediği incelenmelidir.
• Değerlendirme güncel bilgilere, önceden belirlenmiş nesnel ölçütlere ve yeterli usul güvencelerine dayanmalıdır.

Resocialisatie, toplum içinde yaşamını sürdürebilmek için çalışmak anlamına gelir. Cezanın amaçları arasında işlenen suçun karşılığını verme, yeni suçları önleme ve rehabilitasyon bulunur. Uzun süreli hapis sırasında bu amaçların ağırlığı değişebilir. Devletlerin değerlendirme usullerini belirlerken belli bir takdir alanı vardır.

Sağlık hizmetleri gelişimi mümkün kılmalıdır

EHRM, 2016 tarihli *Murray tegen Nederland (Murray/Hollanda)* kararında EVRM madde 3’ün ihlal edildiğine hükmetti. Murray, psikolojik veya psikiyatrik sorunları için tedavi görmemişti. Bu nedenle ilerleme kaydetmesi için gerçek bir imkân bulunmuyordu ve gratieverzoek (af başvurusu) daha baştan sonuçsuz kalmaya mahkûmdu.

Devlet iyileşmeyi garanti etmek zorunda değildir, ancak gerekli tıbbi bakımı ve rehabilitasyon imkânlarını sunmalıdır. ‘Beleidsregels tenuitvoerlegging strafrechtelijke en administratiefrechtelijke beslissingen’ (ceza hukuku ve idare hukuku kararlarının uygulanmasına ilişkin politika kuralları) madde 2:6, bakım ve tedavi ihtiyacını doğru değerlendirmek amacıyla, ömür boyu hapis mahkûmiyetinin kesinleşmesini izleyen ilk yıl içinde bir NIFP-onderzoek (Hollanda Adli Psikiyatri ve Psikoloji Enstitüsü tarafından yapılan inceleme) yapılmasını öngörür.

Hollanda’da yeniden değerlendirme: 25 ve 28 yıl

2017’den beri farklı değerlendirme aşamalarından oluşan bir usul uygulanmaktadır. Topluma dönüş için çalışmaya izin verilmesi, serbest bırakılma kararından farklıdır.

25 yıl sonra: topluma yeniden uyum faaliyetlerine kabulün değerlendirilmesi

Süre, voorarrest (hüküm öncesi tutukluluk) başlangıcından itibaren hesaplanır. İlk 25 yıl boyunca program, spor ve mümkünse çalışma gibi olağan cezaevi faaliyetlerinden oluşur. Bu dönemde re-integratieactiviteiten (topluma dönüşe hazırlık faaliyetleri) veya bu amaçla verlof (cezaevinden geçici çıkış izni) hakkı yoktur.

25 yıl sonra Adviescollege Levenslanggestraften (ömür boyu hapis hükümlüleri danışma kurulu), kişinin olası bir topluma dönüş için faaliyetlere başlayıp başlayamayacağı konusunda görüş bildirir. Şunlar dikkate alınır:

• işlenen suçla bağlantılı tehlike;
• yeniden suç işleme riski;
• cezaevindeki davranışlar ve kişisel gelişim;
• mağdurlar ve hayatını kaybedenlerin yakınları üzerindeki etkiler.

Bu değerlendirme için Pieter Baan Centrum (adli psikiyatrik gözlem merkezi) bünyesinde gözlem yapılır. İncelemede kişilik gelişimi, olası bozukluklar ve şiddet içeren davranış riski gibi konular ele alınır. Mağdurların ve hayatını kaybedenlerin yakınlarının menfaatleri de incelenir.

Bağımsız Adviescollege, bir başkan ve dört üyeden oluşur: hukuk alanında geçmişi olan iki kişi, bir psikolog ve bir psikiyatrist. Kurul, uygun faaliyetler ve sonraki değerlendirmeler hakkında da görüş bildirir. Kabul kararını bakan adına staatssecretaris (bakan adına belirli görevleri yürüten hükümet üyesi) verir. Kabul halinde DJI (ceza infaz kurumlarından sorumlu kurum), kişiye özel bir detentie- en re-integratieplan (hapis süreci ve topluma dönüş planı) hazırlar: D&R-plan. Sonraki değerlendirmelerde daha ileri aşamadaki faaliyetler ele alınabilir.

28 yıl sonra: ambtshalve gratieprocedure

1 Temmuz 2023’ten beri yeniden değerlendirme, 27 yıl yerine 28 yıllık hapis süresinden sonra ambtshalve gratieprocedure (devletin kendiliğinden başlattığı af süreci) yoluyla yapılmaktadır. Ambtshalve, süreci devletin kendisinin başlatması demektir. Böylece olası topluma dönüşe hazırlık aşaması iki yıl yerine üç yıl sürer ve dönüş daha kademeli biçimde hazırlanabilir.

Openbaar Ministerie (savcılık teşkilatı), hâkim ve Adviescollege, yapılan incelemelere dayanarak gratie hakkında görüş bildirir. Bakan, bu görüşlere dayanarak karar verir. Olumlu karar, belirli şartlarla serbest bırakılmaya yol açar. Gratie böylece ömür boyu hapis cezasını sona erdirme imkânı sunar, ancak 25 veya 28 yıl sonra serbest bırakılma garanti değildir.

Hoge Raad neye karar verdi?

Hoge Raad (Hollanda Yüksek Mahkemesi), 2016’da Hollanda’da Avrupa standartlarını karşılayan bir yeniden değerlendirme usulünün bulunmadığına hükmetti. Cezanın uygulanması, serbest bırakılma ve resocialisatie açısından yeterli bir gelecek ihtimali sunmuyordu. Değişiklik yapılmadan ömür boyu hapis cezası verilmesi EVRM madde 3’e aykırıydı.

Hoge Raad, 19 Aralık 2017’de yeni sistemi ilke olarak kabul etti (ECLI:NL:HR:2017:3185). Sistem, kâğıt üzerinde yeniden değerlendirme ve cezanın kısaltılması için gerçek bir imkân sunuyordu. Ayrıca cezanın uygulanması Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ, ceza infazı ve gençlerin korunması kurulu) tarafından denetlenebiliyordu. Ancak Hoge Raad şu uyarıyı yaptı: Ömür boyu hapis cezaları uygulamada hiç kısaltılmazsa, yine EVRM madde 3’e aykırılık doğabilir.

Hoge Raad, 8 Temmuz 2025’te yalnızca verilen gratie kararlarının sayısının önemli olmadığını açıkladı (ECLI:NL:HR:2025:1114). Yapısal eksiklikler de önemlidir. Süreçler zamanında yürütülmeli ve topluma dönüşe hazırlık faaliyetleri gerçekten sunulmalıdır. Bunun için sürekli ceza infaz yargısının veya hukuk mahkemesinin müdahalesi gerekiyorsa, bu durum sistemin değerlendirilmesinde giderek daha fazla ağırlık taşır.

Ömür boyu hapis hükümlüleri için verlof

Kısa ve uzun süreli re-integratieverlof (topluma dönüşe hazırlık izni) ile BBA (sınırlı güvenlikli cezaevi bölümü) üzerinden kurum dışında çalışma konusundaki olağan imkânlar, ömür boyu hapis hükümlüleri için geçerli değildir. Çünkü bu kişiler için kalan ceza süresi hesaplanamaz. Topluma dönüşe hazırlıkla ilgisi olmayan durumlar nedeniyle incidenteel verlof (özel bir durum için verilen geçici izin) mümkün olabilir.

Ayrıca 25 yıl sonra topluma dönüşe hazırlık faaliyetlerine kabul edilenler için özel bir izin düzenlemesi vardır. Bu konuda Regeling tijdelijk verlaten van de inrichting (Rtvi, cezaevinden geçici ayrılma düzenlemesi) madde 20d uygulanır:

• Beşinci fıkraya göre izin en fazla bir gün sürer.
• Bakan, Adviescollege’nin görüşünü aldıktan sonra karar verir.
• Verilen izin D&R-plan içine alınır.
• Başvuruda, iznin plandaki topluma dönüş hedeflerine nasıl katkı sağlayacağı belirtilmelidir.
• Her durumda elektronik denetim uygulanır.

Topluma dönüşe hazırlık faaliyetlerine katılımın ilk yılında izin, refakat ve gözetim altında kullanılır. Davranışlara bağlı olarak ikinci yılda refakat ve gözetim olmadan izin verilebilir. Adviescollege’nin görüşü üzerine bu uygulamadan farklı bir yol izlenebilir. Rtvi madde 20d’nin üçüncü fıkrası, iznin hangi gerekçelerle reddedilebileceğini düzenler.

Günlük yaşam, sağlık hizmetleri ve ziyaret

Müdürün, ömür boyu hapis hükümlülerine karşı zorgplicht (bakım ve gözetme yükümlülüğü) devam eder. RSJ’ye göre, yalnızca bir kişinin ömür boyu hapis cezası almış olması, resocialisatie faaliyetlerine ilişkin bir başvuruyu reddetmek için yeterli olamaz (12 Kasım 2015, 15/2527/GA). Bu konu, resmî topluma dönüşe hazırlık aşamasına kabul için yürütülen ayrı süreçten bağımsızdır.

Kişisel koşullar da dikkate alınmalıdır. Bir kişi arrestanten (yakalanmış veya gözaltına alınmış kişiler) ya da kısa süreli hapis hükümlüleriyle iletişim kurmakta zorlanıyorsa, kurum onu bu gruplardan mümkün olduğunca ayrı tutmak için çaba göstermelidir (RSJ 20 Temmuz 2011, 10/3087/GA). Bireysel yaklaşım; istisnalara, seçim özgürlüğüne, çalışmaya ve kendi başına öğrenime alan açabilir.

Pbw (Penitentiaire beginselenwet, ceza infazının temel ilkelerini düzenleyen kanun) madde 39, haftada en az bir saat ziyaret hakkı verir. Ancak uzun süreli hapis, sosyal yalnızlaşmaya yol açabilir ve bu nedenle ziyaret imkânları az kullanılabilir. Ziyaret kararlarında kişisel koşullar dikkate alınmalıdır. Bu, daha esnek uygulamaları gerektirebilir; ömür boyu hapis cezası tek başına otomatik olarak ek haklar doğurmaz.

Raad van Europa (Avrupa Konseyi), izin ve voorwaardelijke vrijlating (koşullu salıverilme) olasılığının incelenmesi gibi konularda da tavsiyelerde bulunmuştur. Bu tavsiyeler doğrudan bağlayıcı mevzuat değildir. Temel ilkeler arasında bireysel yaklaşım, mümkün olduğunca normal bir yaşam ortamı, sorumluluk, güvenlik, hükümlülerin grup olarak diğerlerinden yalıtılmasından kaçınma ve ilerleme imkânları yer alır.

Cezaevinde alınan kararlar hakkında şikâyette bulunmak

Bir şikâyette hangi karara itiraz edildiği ve bu kararı kimin verdiği açık olmalıdır. Topluma dönüşe hazırlık faaliyetlerine kabul kararını müdür değil, bakan verir.

Bu ayrım, 7 Kasım 2017 tarihli bir kararda belirleyici oldu (KC 2017/043). Topluma dönüş planıyla ilgili şikâyet niet-ontvankelijk (esas yönünden incelenemez) ilan edildi: beklagcommissie (cezaevi şikâyetlerini inceleyen komisyon) şikâyetin içeriğini inceleyemedi. Müdürün hangi kararına itiraz edildiği yeterince açık değildi; ayrıca kabul kararı bakana aitti.

Medyayla iletişim

Medya taleplerinde de somut bir menfaat değerlendirmesi gerekir:

• 22 Şubat 2023, KC 2023/030: röportajlara izin verilmişti, ancak ceza davası hakkında konuşmaya izin verilmemişti. Müdür, bunun Pbw madde 40 kapsamındaki hangi menfaatleri tehdit ettiğini yeterince açıklamamıştı. Şikâyet haklı bulundu ve € 10 tutarında bir telafi ödemesine karar verildi. Beroep (kararın üst merci tarafından incelenmesi için yapılan başvuru), RSJ tarafından haklı bulunmadı.
• 5 Şubat 2024, KC 2024/003: bir belgesele katılımın reddedilmesi, hayatını kaybeden kişinin yakınlarının menfaatleri nedeniyle yeterince gerekçelendirilmiş bulundu. Beklagcommissie, yakınların huzur ihtiyacının, kişinin kendi görüşünü ifade etme menfaatinden süresiz olarak daha ağır basamayacağını vurguladı. Bu karara karşı beroep başvurusu yapıldı.

Gratie sürecine yönelik eleştiriler

Ekim 2021 tarihli bir değerlendirme, Adviescollege sisteminin temelini olumlu buldu. Ancak topluma dönüşe hazırlık aşaması; zaman yetersizliği, belirsizlikler ve gereksiz ara kararlar nedeniyle yetersiz kalıyordu.

RSJ, 2022 tarihli *Levenslang herzien (ömür boyu hapsin yeniden değerlendirilmesi)* adlı görüşünde, kararın gratie yoluyla değil, bir hâkim tarafından verilmesini savundu. RSJ’ye göre yargısal değerlendirme, siyasi etkilenmeye karşı daha iyi güvenceler sunar. 2008’de kurulan Forum Levenslang (ömür boyu hapis alanında çalışan platform) da hapsedilmenin yol açtığı zararların azaltılması ve gerçek bir serbest bırakılma ihtimali için çalışmaktadır. Forum, özellikle değerlendirmenin geç yapılmasını ve sonraki sürecin belirsizliğini eleştirir.

Nationale ombudsman (ulusal kamu denetçisi), 2019’da OM’nin (Openbaar Ministerie’nin kısaltması) bir gratieverzoek hakkında görüş bildirirken görevini yeterince yerine getirmediğine hükmetti. 2021’de, Avrupa ölçütlerine uygun, zamanında ve gerçek bir yeniden değerlendirme yapılması çağrısını yineledi.

Cevdet Y.’nin davası bu gerilimi gösterir. Mahkemelerin gratie talebini reddetmek için yeterli gerekçe bulunmadığına defalarca hükmetmesinin ardından, 20 Ocak 2021’de olumlu bir öneri sunuldu. Hapis süresi 7 Nisan 1983’te başlamıştı.

Gratie yerine hâkim kararıyla voorwaardelijke invrijheidstelling (koşullu salıverilme) getirilmesine yönelik planlar olmuştur. Ancak Tweede Kamer (Hollanda Parlamentosunun alt kanadı), 8 Ekim 2024’te bundan vazgeçilmesi yönünde bir önerge kabul etti.

Herziening: farklı bir yol

Herziening (kesinleşmiş mahkûmiyetin yeniden incelenmesi), cezaevindeki gelişimle değil, mahkûmiyetin doğruluğuyla ilgilidir. Muhtemelen farklı bir karara yol açacak yeni bilgiler ortaya çıktığında, Hoge Raad’dan kesinleşmiş mahkûmiyeti yeniden incelemesi istenebilir.

Hoge Raad başvuruyu haklı bulursa, başka bir gerechtshof (istinaf mahkemesi) ceza davasını yeniden ele alır. Lucia de Berk, ömür boyu hapis mahkûmiyetinde herziening uygulamasına bir örnektir. Bu yol, diğer kesinleşmiş ceza mahkûmiyetleri için de açıktır.

Bu sizin için ne anlama geliyor?

• Değerlendirmeleri birbirinden ayırın. 25 yıl sonra topluma dönüşe hazırlık faaliyetlerine kabul edilmek, henüz gratie veya serbest bırakılma anlamına gelmez.
• Gelişiminizi görünür kılın. Davranışlarınız, tedaviniz ve kişisel gelişiminiz değerlendirmede dikkate alınır.
• Bakım ve tedavi ihtiyacınızı belirtin. Gerekli tedavi, topluma dönüş ihtimali açısından da önemlidir.
• İzin başvurunuzu D&R-plan ile ilişkilendirin. İznin hangi hedefe katkı sağladığını açıklayın.
• Kişisel koşullarınızı somut biçimde anlatın. Örneğin ziyaret, sosyal yalnızlaşma veya yaşam ortamıyla ilgili sorunlarda bunu yapın.
• Şikâyette bulunurken kararı kimin verdiğini kontrol edin. Bakanın verdiği kabul kararına, müdürün kararıymış gibi itiraz edilemez.

Bu sayfa, Hameleers Antonides Advocaten bünyesinde ceza infaz hukuku alanında uzman olan Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans'ın uzmanlığı temel alınarak hazırlanmıştır. Kendi durumunuzla ilgili bir sorunuz mu var? Bizimle iletişime geçin; ön değerlendirme ücretsizdir.

Diğer konular

• Açlık ve susuzluk grevi
• Afdeling voor Intensief Toezicht (Yoğun Gözetim Birimi)
• Arrestanten (DJI bünyesinde özel statüde tutulan kişiler)
• Beklagprocedure (şikâyet usulü)
• Ceza infaz kurumunda size yönelik tutum ve davranışlar
• Ceza infazında bakım yükümlülüğü