Praca w czasie pozbawienia wolności

Praca w czasie pozbawienia wolności wypełnia dzień i może pomóc w przygotowaniu do powrotu do społeczeństwa. Udział w pracy nie jest obowiązkowy, ale zaangażowanie może mieć znaczenie przy podejmowaniu decyzji o Twoim programie. Oferowanie pracy, wynagrodzenie oraz sytuacje, w których nie możesz pracować, podlegają odrębnym zasadom.

Więziennictwo

Brak obowiązku pracy, ale istnieje zorgplicht (obowiązek podejmowania starań o zapewnienie pracy)

Od wejścia w życie Wet Straffen en beschermen (ustawy o karaniu i ochronie) nie obowiązuje już ani prawo do pracy, ani obowiązek pracy. Zgodnie z art. 47 Penitentiaire beginselenwet (Pbw) (ustawy o zasadach wykonywania kary pozbawienia wolności) zakład może umożliwiać osadzonym udział w dostępnej pracy. Dyrektor ma w tym zakresie swobodę decyzyjną, ale musi starannie rozpatrzyć wniosek o pracę.

Nadal obowiązuje zasada, że każdemu osadzonemu oferuje się pracę, również w basisprogramma (programie podstawowym). Charakter lub krótki czas pozbawienia wolności może jednak stanowić przeszkodę. Art. 1a Regeling arbeid gedetineerden (Rag) (rozporządzenia dotyczącego pracy osadzonych) ustanawia zorgplicht: dyrektor musi podejmować starania, aby zapewnić dostęp do pracy.

Ten obowiązek nie obowiązuje między innymi:

• w pierwszych dwóch tygodniach pozbawienia wolności;
• w pierwszych ośmiu tygodniach pobytu na arrestantenafdeling (oddziale dla osób objętych szczególnym, ograniczonym reżimem pobytu);
• w przypadku stałego wykluczenia z pracy z powodu zachowania podczas jej wykonywania, jeżeli dyrektor podjął taką decyzję na podstawie art. 1a ust. 2 Rag.

Wobec osób tymczasowo aresztowanych i niektórych innych osadzonych obowiązuje zasada minimalnych ograniczeń. Przed zmianą ustawy Raad voor strafrechtstoepassing en jeugdbescherming (RSJ) (Rada ds. Stosowania Prawa Karnego i Ochrony Młodzieży) orzekła, że nie można ogólnie wykluczyć z pracy całego inkomstenafdeling (oddziału dla nowo przyjętych osadzonych). Również obecnie zasadą pozostaje, że basisprogramma obejmuje pracę.

Zachowanie, promoveren (przejście do programu rozszerzonego) i wykluczenie

Promoveren oznacza tutaj uzyskanie możliwości udziału w plusprogramma (programie rozszerzonym). Zaangażowanie w pracę jest brane pod uwagę przy tej ocenie. Brak współpracy może uniemożliwić przejście do tego programu, ale nie musi: możesz również w inny sposób wykazać wystarczającą odpowiedzialność za swój powrót do społeczeństwa. RSJ potwierdziła to 29 sierpnia 2022 r. (21/24256/GA).

W plusprogramma możesz otrzymać atrakcyjniejszą pracę, wiążącą się z większą odpowiedzialnością. Przy niewystarczającym zaangażowaniu możesz zostać skierowany do prostszej pracy. Osoba, która może pracować, ale nie chce, może zostać wykluczona z pracy na krótszy lub dłuższy czas.

Sam brak udziału w pracy nie stanowi już podstawy do nałożenia kary dyscyplinarnej na podstawie art. 50 Pbw. Rozróżnienie to wynika między innymi z orzeczenia RSJ z 31 października 2022 r. (21/24324/GA): zachowanie może mieć znaczenie przy promoveren i degraderen (przeniesieniu z programu rozszerzonego do podstawowego), nawet jeśli nie zasługuje na karę.

Wykluczenie musi mieć właściwą podstawę. W sprawie KC2022/025 uchylono wykluczenie na sześć tygodni: nie wykazano zarzucanej odmowy pracy, kara dyscyplinarna zgodnie z miejscowymi zasadami nie stanowiła podstawy do wykluczenia, a kierownik działu pracy nie był uprawniony do podjęcia tej decyzji.

Jakie prace i ile godzin?

Art. 1 Rag rozróżnia:

• Zaalarbeid (praca zespołowa w sali): wspólna praca w sali roboczej lub innym wyznaczonym pomieszczeniu.
• Taakarbeid (praca zadaniowa): wykonywanie zadania określonego przez dyrektora.
• Stukarbeid (praca akordowa): wytwarzanie produktów we wspólnym pomieszczeniu roboczym.
• Extramurale arbeid (praca poza zakładem): praca poza zakładem na rzecz podmiotu zewnętrznego lub uczęszczanie tam na naukę w trybie dziennym.

Przykłady to pakowanie, obróbka drewna i metalu, sprzątanie, konserwacja oraz praca w pralni. Dyrektor ustala, do jakiej pracy możesz zostać skierowany (art. 2 ust. 1 Rag).

Godziny pracy określa regulamin wewnętrzny. Zgodnie z art. 47 ust. 3 Pbw powinny one odpowiadać godzinom zwykle stosowanym poza zakładem. Twój detentie- en re-integratieplan, czyli D&R-plan (plan pobytu w zakładzie i powrotu do społeczeństwa), określa rodzaj pracy i tygodniową liczbę godzin (art. 3 Rag).

Osadzeni pracują średnio dwadzieścia godzin tygodniowo. RSJ uznała, że standardowe oferowanie uczestnikom mniej niż dwudziestu godzin jest nieuzasadnione. Próbę zwiększenia wymiaru do 32 godzin przerwano: przewidywano, że same dodatkowe dwanaście godzin pracy nie przyczynią się wystarczająco do ograniczenia powrotu do przestępstwa, trwałej zmiany zachowania i stabilnego zatrudnienia.

Listy oczekujących i odwoływanie pracy

Przy niedoborze pracy zakład może prowadzić listę oczekujących. Według RSJ osoba znajdująca się na tej liście co do zasady nie może być zamykana w celi w godzinach pracy przez okres dłuższy niż dwa tygodnie. Tylko wyjątkowe okoliczności mogą uzasadniać dłuższy okres. Po tym czasie dyrektor musi zapewnić alternatywę dla zamknięcia w celi, co potwierdzono w orzeczeniu RSJ z 29 lipca 2024 r. (22/30689/GA).

Sporadyczne odwołanie zaplanowanego bloku pracy nie oznacza od razu, że dyrektor nie wywiązuje się ze swoich obowiązków. Przy częstym odwoływaniu pracy ocena zależy od okoliczności. Wskutek odwołania pracy program dnia nie może spaść poniżej minimum określonego w art. 3 Penitentiaire maatregel (Pm) (rozporządzenia dotyczącego wykonywania kary pozbawienia wolności). Przy krótkotrwałym odstępstwie obowiązek podejmowania starań może jednak nadal być uznany za spełniony.

Przy regularnym braku pracy dyrektor musi organizować zajęcia zastępcze; zamykanie w celi jest wtedy sprzeczne z zorgplicht. Samo dalsze wypłacanie wynagrodzenia na podstawie art. 5 lit. c Rag nie zawsze stanowi wystarczającą rekompensatę. Ta zasada obowiązuje również po zniesieniu prawa do pracy.

W sprawie z 2019 r. orzeczono ponadto, że nie wolno dodatkowo ograniczać rekreacji zastępującej pracę. W postępowaniu beroep (odwoławczym) utrzymano tę ocenę, ale nie utrzymano nakazu zapewnienia pracy wszystkim osadzonym (R-19/3233/GA).

Choroba i niezdolność do pracy

Jeśli chorujesz, zgłoś to personelowi. Służba medyczna zostanie powiadomiona i oceni Twoje możliwości. Art. 42 ust. 3 Pbw zobowiązuje dyrektora do zapewnienia, aby osadzeni wymagający takiej oceny zostali zbadani pod kątem zdolności do pracy przez lekarza lub osobę go zastępującą.

Również wcześniejsze orzeczenie o niezdolności do pracy, wydane przed pozbawieniem wolności lub w innym zakładzie, prowadzi do ponownej oceny. Lekarz zakładu dokonuje własnej oceny, ponieważ praca w więzieniu ma inny charakter niż praca na wolności.

Osoba uznana za niezdolną do pracy nie bierze w niej udziału. Jeżeli z powodu trwałych okoliczności osobistych przez dłuższy czas nie możesz pracować, dyrektor musi starać się zapewnić w godzinach pracy możliwie pełny program zastępczy. Zamykanie w celi nie jest wtedy dozwolone. RSJ uznała termin maksymalnie trzech miesięcy za rozsądne określenie „dłuższego okresu” (9 kwietnia 2025 r., 23/36643/GA).

Samo określenie „arbeidsbeperkt” (osoba o ograniczonej zdolności do pracy) nie wystarcza: musi być jasne, co nadal możesz robić. W sprawie KC2024/007 niedostatecznie zbadano, czy osadzony z urazem oka mógł wykonywać dostosowaną pracę. Zamknięcie w celi uznano za nieuzasadnione. Otrzymał on rekompensatę w wysokości € 100; dyrekcja miała zbadać możliwości i w ciągu dwóch tygodni ponownie podjąć decyzję.

Starsze orzeczenia dotyczące kar po zgłoszeniu choroby odnoszą się do dawnego obowiązku pracy. W sprawie KC2018/030 raport pielęgniarski bez decyzji lekarza nie wystarczał do nałożenia kary czternastu dni wykluczenia. Obecnie sam brak udziału w pracy nie może już być karany dyscyplinarnie.

Wynagrodzenie i wachtgeld (świadczenie zastępujące wynagrodzenie w okresie niewykonywania pracy)

Za zaalarbeid, taakarbeid i stukarbeid otrzymujesz odpowiednio arbeidsloon (wynagrodzenie za pracę), taakloon (wynagrodzenie zadaniowe) i stukloon (wynagrodzenie akordowe) (art. 2 ust. 2 Rag). Art. 2 ust. 4 Rag określa sposób obliczania wynagrodzenia tygodniowego.

Podstawową stawkę godzinową ustalono 1 lipca 2021 r. na € 0,90. Art. 2 ust. 3 Rag przewiduje coroczną indeksację 1 stycznia. € 0,90 nie musi więc być aktualną kwotą. DJI (Dienst Justitiële Inrichtingen, służba zarządzająca zakładami penitencjarnymi) publikuje kwotę obowiązującą w danym roku. W przypadku extramurale arbeid wynagrodzenie zgodnie z art. 4a Rag wynosi 300% podstawowej stawki godzinowej.

Zarobione pieniądze trafiają na konto. Możesz nimi na przykład płacić za zakupy w sklepie lub wynajem telewizora albo radia.

Gdy nie pracujesz, może przysługiwać Ci świadczenie zastępujące wynagrodzenie, nazywane również wachtgeld:

• Choroba lub niezdolność do pracy: 80% podstawowej stawki godzinowej za każdą godzinę pracy zapisaną w Twoim D&R-plan, zgodnie z art. 5 Rag.
• Pierwsze dwa tygodnie bez oferty pracy: również wtedy przysługuje wachtgeld, na podstawie art. 5 lit. d w związku z art. 6 ust. 1 lit. g Rag.
• Lista oczekujących z powodu braku wystarczającej ilości pracy: osoba, która zgłosiła chęć pracy, otrzymuje 100% podstawowej stawki godzinowej za czas oczekiwania.
• Wiek emerytalny: osoba, która nie pracuje, może zgodnie z art. 7 ust. 2 Rag otrzymywać 80% podstawowej stawki godzinowej.

Wachtgeld możesz otrzymać również wtedy, gdy trafisz na listę oczekujących z własnej winy, na przykład po karze dyscyplinarnej lub ordemaatregel (środku porządkowym). Praca musi być wtedy ujęta w Twoim D&R-plan (RSJ, 20 listopada 2024 r., 24/40110/GA).

W sprawie KC2022/017 osadzona po ponownym zapisaniu się do pracy niesłusznie nie otrzymała wachtgeld. Dyrektor miał ustalić, kiedy się zapisała i ponownie rozpoczęła pracę, oraz wypłacić należną kwotę.

Arrestanten (osoby objęte szczególnym, ograniczonym reżimem pobytu), emerytura i dni wolne

Arrestantenregime (szczególny reżim pobytu o ograniczonym zakresie uprawnień) przewiduje maksymalny pobyt wynoszący 56 dni. Zgodnie z art. 1 lit. m Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (rozporządzenia dotyczącego kwalifikowania, umieszczania i przenoszenia osadzonych) do arrestanten należą między innymi osoby prawomocnie skazane, które uchylały się od odbywania kary lub nie przestrzegały warunków.

Choć RSJ wcześniej wymagała zapewniania pracy arrestanten, od 1 lipca 2021 r. obowiązuje wyjątek z art. 1a ust. 1 lit. b Rag. W pierwszych ośmiu tygodniach dyrektor nie musi zapewniać dostępu do pracy. Arrestanten nie otrzymują za ten okres świadczenia zastępującego wynagrodzenie.

Osiągnięcie wieku emerytalnego nie daje automatycznie prawa do programu zastępczego. W sprawie rozpatrywanej na podstawie wcześniejszych przepisów zaakceptowano zamykanie w celi niepracującej osoby w wieku emerytalnym. W postępowaniu beroep RSJ powołała się przy tym na art. 21 Pbw, dotyczący beperkte gemeenschap (reżimu ograniczonego przebywania z innymi osadzonymi) (R-19/4355/GA).

W niedziele i powszechnie uznawane dni świąteczne nie musisz pracować (art. 8 ust. 1 Rag oraz art. 3 ust. 1 Algemene termijnenwet (ustawy o ogólnych zasadach obliczania terminów)). Jeżeli praca nie odbywa się z powodu takiego święta, przysługuje świadczenie w wysokości podstawowej stawki godzinowej zgodnie z art. 5 lit. b Rag.

Minister może wyznaczyć dni wolne od pracy z okazji innych świąt religijnych i dni upamiętnienia. Są one wymienione w corocznej Circulaire Arbeidsvrije dagen (okólniku dotyczącym dni wolnych od pracy). Za te dni nie otrzymujesz wynagrodzenia ani świadczenia zastępującego wynagrodzenie.

Praca na zewnątrz: In-Made (przedsiębiorstwo produkcyjne DJI), Ex-Made (program przygotowania do pracy poza zakładem) i BBA (oddział o ograniczonym zabezpieczeniu)

In-Made jest przedsiębiorstwem produkcyjnym DJI, utworzonym w 2011 r. Około 8000 osadzonych wykonuje dla niego różne prace. Ex-Made koncentruje się na umiejętnościach potrzebnych do pracy poza zakładem oraz odpowiednich miejscach pracy, w miarę możliwości z perspektywą płatnego zatrudnienia po zwolnieniu.

Aby trafić na beperkt beveiligde afdeling (BBA), musisz uczestniczyć w plusprogramma i mieć re-integratieverlof voor extramurale arbeid (zezwolenie na opuszczanie zakładu w celu pracy poza nim w ramach reintegracji). Płatna praca nie jest konieczna: zgodnie z orzeczeniem RSJ dotyczącym wstrzymania wykonania decyzji wystarczyć może również praca nieodpłatna lub nauka w trybie dziennym (2 lipca 2021 r., 21/21967/SGB).

Przy niewystarczającym zaangażowaniu lub innych okolicznościach dyrektor może cofnąć to zezwolenie. Ponieważ zezwolenie jest warunkiem pobytu na BBA, jego cofnięcie powoduje przeniesienie z BBA z powrotem do zakładu.

Justitiële jeugdinrichtingen (zakłady dla nieletnich podlegające wymiarowi sprawiedliwości)

Właściwym przepisem dotyczącym pracy w justitiële jeugdinrichtingen jest art. 52 Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen (ustawy o zasadach funkcjonowania zakładów dla nieletnich podlegających wymiarowi sprawiedliwości).

Tbs (środek zabezpieczający polegający na oddaniu do dyspozycji państwa) i opieka nad terbeschikkinggestelden (osobami objętymi tym środkiem)

Właściwym przepisem dotyczącym pracy w ramach opieki nad terbeschikkinggestelden jest art. 46 Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (ustawy o zasadach opieki nad osobami objętymi środkiem tbs).

Skargi dotyczące pracy

Na decyzję w sprawie Twojego wniosku o pracę przysługuje beklag (skarga na decyzję dyrektora zakładu). W tym trybie można ocenić, czy dyrektor podjął decyzję z należytą starannością. Również wykluczenie z pracy, zamykanie w celi w godzinach pracy i niewypłacanie wachtgeld mogą być powodem skargi.

Inaczej wygląda ogólna zmiana programu dnia. Beklag przysługuje na nią tylko wtedy, gdy jest sprzeczna z przepisami wyższego rzędu, takimi jak art. 47 Pbw lub art. 3 Pm. W przeciwnym razie skarga nie jest rozpatrywana merytorycznie: zostaje uznana za „niet-ontvankelijk” (niedopuszczalną).

Zgodnie z orzeczeniem RSJ z 14 listopada 2024 r. (23/37555/GA) ze zmianą programu mamy do czynienia, gdy zajęcia zostają odwołane więcej niż raz, a odwołanie zostało co najmniej tydzień wcześniej pisemnie ogłoszone lub zapisane w taki sam sposób jak program dnia.

Co to oznacza dla Ciebie?

• Chcesz pracować? Zgłoś to i poproś o wydanie decyzji w sprawie swojego wniosku.
• Sprawdź swój D&R-plan: zapisane godziny pracy mają znaczenie dla Twojego programu i wachtgeld.
• Praca jest odwoływana? Zapisuj, kiedy się to zdarza, czy jesteś zamykany w celi i jakie zajęcia zastępcze są oferowane.
• Nie możesz pracować ze względów zdrowotnych? Zgłoś dolegliwości i poproś o jasną informację o swoich możliwościach, dostosowanej pracy i zajęciach zastępczych.
• Wypłata się nie zgadza? Porównaj godziny pracy, okres na liście oczekujących i dane dotyczące wypłat.
• Wykluczono Cię z pracy? Zapytaj o powód, obowiązujące zasady i o to, kto podjął decyzję. Te informacje mogą mieć znaczenie przy beklag.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)