GVM-maatregelen (środki nadzoru wobec osadzonych stwarzających ryzyko ucieczki lub zagrożenie społeczne)

GVM to skrót od gedetineerden met een vlucht- en/of maatschappelijk risico (osadzeni stwarzający ryzyko ucieczki lub zagrożenie społeczne). Wobec tych osób można stosować dodatkowy nadzór i ograniczenia, aby chronić bezpieczeństwo w zakładzie karnym i poza nim. Status GVM nie oznacza, że każde ograniczenie jest automatycznie uzasadnione: dyrektor musi sam ocenić, które środki są konieczne.

GVM w więziennictwie

Od 1 listopada 2025 r. obowiązuje nowa circulaire (okólnik zawierający wytyczne) dotycząca GVM. Okólnik określa zasady stosowania przepisów w praktyce. Zastępuje wytyczne z 8 lipca 2021 r. i wyróżnia dwie grupy:

• Risicogedetineerden (RG) (osadzeni stwarzający ryzyko): osadzeni, u których stwierdzono określone zagrożenia dla bezpieczeństwa i wobec których może być potrzebny dodatkowy nadzór.
• Hoogrisicogedetineerden (HRG) (osadzeni wysokiego ryzyka): osadzeni, którzy ze względu na wysokie zagrożenie dla bezpieczeństwa są umieszczani w specjalnym zakładzie lub oddziale o podwyższonym albo szczególnie wysokim poziomie zabezpieczeń.

Należy rozróżnić kilka decyzji: ustalenie profilu ryzyka, umieszczenie w zakładzie lub oddziale oraz zastosowanie konkretnych środków nadzoru. Nie wszystkie te decyzje podejmuje ta sama osoba.

Kiedy możesz zostać uznany za osadzonego stwarzającego ryzyko?

Następujące okoliczności mogą, osobno lub łącznie, stanowić podstawę nadania statusu RG:

• ryzyko ucieczki lub uwolnienia przez osoby spoza zakładu;
• podejrzenie, że dana osoba kontynuuje działalność przestępczą podczas osadzenia;
• ryzyko zabójstwa na zlecenie lub gróźb skierowanych przeciwko osadzonemu albo pochodzących od niego;
• ryzyko rozpowszechniania poglądów ekstremistycznych;
• zachowanie podważające autorytet dyrekcji i personelu;
• niedozwolone kontakty z pokrzywdzonymi, bliskimi zmarłych ofiar, pracownikami instytucji wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych lub wykonywania kar albo mediami, a także obecność w mediach społecznościowych;
• podejrzenie popełnienia lub skazanie za przestępstwo, które wywołało duże oburzenie i niepokój społeczny oraz wstrząsnęło porządkiem prawnym.

Wytyczne dotyczą zatem także ochrony samego osadzonego. Znaczenie może mieć nie tylko ryzyko, że ktoś skrzywdzi inne osoby.

Indywidualna ocena

Przy ocenie uwzględnia się przebieg życia osadzonego. Analizowane są trzy elementy:

• Motywacja: między innymi pozostały okres kary, ewentualne kolejne kary, wydalenie z kraju, otoczenie społeczne, przeszłość przestępcza i sygnały dalszej działalności przestępczej. Znaczenie mogą mieć także wcześniejsze próby ucieczki, groźby, wypowiedzi ekstremistyczne i niepożądane kontakty.
• Środki: na przykład pieniądze i sieć kontaktów umożliwiające urzeczywistnienie zagrożenia.
• Wpływy: pozycja, rola i status w organizacji przestępczej lub grupie współpracujących osób. Wskazówek może dostarczać również pozycja danej osoby w zakładzie.

Ogólne powołanie się na przestępczość nie zastępuje tej indywidualnej oceny.

Kto ustala Twój profil ryzyka i miejsce osadzenia?

Selectiefunctionaris (urzędnik decydujący o miejscu osadzenia), GRIP (punkt informacji śledczej o osadzonych) i ORG (zespół do spraw osadzonych stwarzających ryzyko)

Selectiefunctionaris ustala profil ryzyka przy pierwszym umieszczeniu w zakładzie. Podstawę stanowi art. 22 Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (Rspog) (rozporządzenia dotyczącego kwalifikowania, umieszczania i przenoszenia osadzonych). Wykorzystuje się przy tym między innymi informacje z Openbaar Ministerie (prokuratury) i Gedetineerden Recherche Informatie Punt (GRIP).

GRIP jest częścią Landelijke Eenheid (ogólnokrajowej jednostki policji). Gromadzi informacje z różnych źródeł i łączy przepływ informacji między policją, DJI (służbą odpowiedzialną za zakłady penitencjarne) i Openbaar Ministerie.

Ogólnokrajowy Overleg Risico-gedetineerden (ORG) ocenia zarówno zagrożenia stwarzane przez osadzonego, jak i te, na które jest on narażony. Doradza w sprawie profilu ryzyka, odpowiedniego zakładu i koniecznych środków nadzoru. Uwzględnia również to, których osadzonych nie należy umieszczać razem.

W skład ORG, poza przewodniczącym i sekretarzem, wchodzą przedstawiciele Landelijk Bureau Inlichtingen en Veiligheid (krajowego biura informacji i bezpieczeństwa), DIZ (jednostki do spraw indywidualnych osadzonych), GRIP i Openbaar Ministerie oraz dwóch dyrektorów zakładów o podwyższonym lub szczególnie wysokim poziomie zabezpieczeń. Zespół działa na zlecenie dyrektorów pionów GW/VB (więziennictwa i detencji cudzoziemców).

Selectiefunctionaris decyduje w imieniu ministra o profilu ryzyka, indywidualnie ważąc interesy. Umieszczenie w zakładzie następuje na podstawie art. 24 i 25 Rspog.

Gdzie przebywają RG i HRG?

Status RG nie wyklucza pobytu w zakładzie o zwykłym poziomie zabezpieczeń lub na oddziale o ograniczonym poziomie zabezpieczeń. Dodatkowy nadzór na miejscu może być tam wystarczający.

HRG są umieszczani w specjalnych warunkach, z wyposażeniem i zabezpieczeniami dostosowanymi do zagrożeń. Chodzi o:

• Afdeling voor Intensief Toezicht (AIT) (oddział intensywnego nadzoru);
• afdeling voor beheersproblematische gedetineerden (BPG) (oddział dla osadzonych sprawiających szczególne trudności w utrzymaniu porządku);
• terroristenafdeling (TA) (oddział dla osadzonych w związku z terroryzmem);
• przeznaczoną do tego część Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC) (penitencjarnego centrum psychiatrycznego);
• Extra Beveiligde Inrichting (EBI) (zakład o szczególnie wysokim poziomie zabezpieczeń).

Osadzony musi spełniać kryteria umieszczenia w danym zakładzie lub oddziale. Decyzję podejmuje selectiefunctionaris, ewentualnie po uzyskaniu opinii ORG i selectie-adviescommissie AIT/EBI (komisji doradczej do spraw kwalifikowania do AIT/EBI). Po umieszczeniu nadzór nad HRG jest omawiany w innych zespołach niż ORG.

Jakie środki GVM może zastosować dyrektor?

Dyrektor decyduje o konkretnych środkach. Opinia ORG ma duże znaczenie, ale nie zwalnia dyrektora z obowiązku dokonania własnej oceny.

Uprawnienia wynikają między innymi z Penitentiaire beginselenwet (Pbw) (ustawy o podstawowych zasadach wykonywania kar pozbawienia wolności). Art. 3 Pbw dotyczy odpowiedzialności za zarządzanie zakładem. Art. 5 ust. 3 Pbw uprawnia dyrektora do wydawania poleceń służących utrzymaniu porządku i bezpieczeństwa.

Możliwe środki obejmują między innymi:

• nadzór nad kontaktami ze światem zewnętrznym;
• odmowę zgody na widzenia bez nadzoru;
• umieszczenie na określonym oddziale;
• uznanie osadzonego za niekwalifikującego się do pobytu w celi wieloosobowej;
• ograniczenia swobody przemieszczania się w zakładzie;
• ordemaatregelen (środki służące utrzymaniu porządku).

Dyrektor musi zadbać o spójny zestaw koniecznych środków, ich wykonanie oraz raportowanie o ich działaniu.

Wysłuchanie, uzasadnienie i pisemne powiadomienie

Przy podejmowaniu decyzji obowiązują między innymi gwarancje z rozdziału dziesiątego Pbw. Dyrektor musi Cię wcześniej wysłuchać: przed podjęciem decyzji otrzymujesz możliwość przedstawienia swojego stanowiska. Gdy wymaga tego ustawa, decyzja musi zawierać przekonujące uzasadnienie. O zastosowanych środkach otrzymujesz pisemne powiadomienie.

Ocena musi dotyczyć Twojej osobistej sytuacji. Znaczenie mają związek między ryzykiem a wybranymi ograniczeniami, Twoje zachowanie i faktyczne warunki w zakładzie. W postępowaniu beklag lub beroep (odwoławczym) dyrektor musi również merytorycznie odnieść się do Twoich zarzutów.

Ponowna ocena i przeniesienie

RG podlegają ponownej ocenie przez ORG po 3, 6 lub 12 miesiącach. Sprawdza się wtedy, czy środki działają, czy potrzebne jest dalsze monitorowanie i czy środki należy utrzymać. Dla HRG w AIT, TA, BPG, PPC i EBI istnieją odrębne zespoły.

Czy comiesięczna ocena jest obowiązkowa?

W czasie obowiązywania wcześniejszych wytycznych wydano różne orzeczenia dotyczące comiesięcznej oceny. 5 maja 2022 r. beklagcommissie (komisja rozpatrująca skargi osadzonych) uznała, że po zmianie wytycznych w 2021 r. dyrektor nie miał już obowiązku co miesiąc przedstawiać przejrzystego wyważenia interesów ani w tym celu wysłuchiwać osadzonego lub informować go pisemnie (KC2022/015).

Inna beklagcommissie 1 sierpnia 2022 r. doszła do odmiennego wniosku. Uznała, że orzecznictwo nadal wymaga comiesięcznej, przejrzystej oceny interesów. Brak wysłuchania i pisemnej informacji doprowadził tam do uznania skargi za zasadną, bez rekompensaty (KC2022/023). Te starsze orzeczenia należy odróżnić od obecnej ponownej oceny przez ORG.

Inny zakład musi podjąć własną decyzję

Według RSJ (Rady do spraw Stosowania Prawa Karnego i Ochrony Nieletnich) przejęcie dotychczasowych środków GVM po przeniesieniu jest nową decyzją, nawet jeśli same środki się nie zmieniają. Nowy dyrektor musi Cię wcześniej wysłuchać i samodzielnie rozważyć Twoje interesy. Na tę decyzję możesz złożyć skargę (RSJ, 3 lutego 2023 r., 22/26660/GA).

Skargi na środki GVM

Od nadania statusu RG lub HRG przez selectiefunctionaris nie przysługuje bezwaar (sprzeciw w trybie administracyjnym) ani beroep. Na konkretne środki nadzoru zastosowane przez dyrektora możesz natomiast wnieść beklag na podstawie art. 60 Pbw. W sprawie tych środków możliwe jest także beroep.

Przy rozpatrywaniu sprawy kluczowe jest to, czy dyrektor uwzględnił właściwe interesy i czy ograniczenia są rozsądne i sprawiedliwe. Oznacza to, że środki muszą być uzasadnione w świetle faktycznych okoliczności. RSJ uznawała skargi za zasadne i uwzględniała schorsingsverzoeken (wnioski o wstrzymanie wykonania decyzji), na przykład gdy brakowało indywidualnej oceny lub wcześniejszego wysłuchania.

Istotne orzeczenia w tym zakresie to RSJ z 1 sierpnia 2024 r., 23/38160/GA i 23/38229/GA, oraz RSJ z 8 kwietnia 2026 r., 25/46170/GA. Przy zasadnej skardze dotyczącej środków nadzoru beroepscommissie (komisja odwoławcza) zwykle przyznaje tegemoetkoming (rekompensatę) w wysokości €50. Nie jest to kwota gwarantowana.

Co wynika z orzecznictwa?

Zagrożenie nie musi doprowadzić do widocznego incydentu. 19 marca 2025 r. utrzymano przedłużenie środków, ponieważ informacje GRIP nadal wskazywały na istniejące, choć niewidoczne bezpośrednio zagrożenie. Osadzony został wcześniej wysłuchany, a dyrektor samodzielnie wyważył względy bezpieczeństwa i jego interesy (KC2025/012).

Ocena w postępowaniu beroep może być inna. W sprawie KC2023/025 beklagcommissie uznała informacje o ryzyku zabójstwa na zlecenie za niewystarczająco konkretne i przyznała €100. Beroepscommissie uznała jednak istnienie realnego, ciągłego zagrożenia za uprawdopodobnione, mimo że Openbaar Ministerie nie dysponowało wiedzą o konkretnym zagrożeniu. Beroep dyrektora zostało uwzględnione.

Ocena musi być możliwa do zweryfikowania. W sprawie KC2019/008 brakowało wystarczającego wglądu w informacje GRIP, stanowisko dyrektora i informacje od osadzonego. Skargę uwzględniono i przyznano €35 rekompensaty. Także starsze orzeczenia dotyczące afzondering (odizolowania osadzonego) i przedłużania środków podkreślają konieczność indywidualnej oceny utrwalonej na piśmie.

Wewnętrzna lista ryzyka nie stanowi samodzielnego uzasadnienia ograniczeń. Dodatkowe kontrole celi nie mogły wynikać wyłącznie z wpisu na wewnętrzną listę GBR, bez dodatkowego uzasadnienia (KC2017/030).

Ochrona może również wymagać zmiany warunków widzeń. Odmowa indywidualnego widzenia w osobnym pomieszczeniu była niewystarczająco uzasadniona. Osadzony ze strachu nie korzystał ze zwykłych widzeń. Jego skargę uwzględniono i przyznano €150 rekompensaty (KC2021/019).

Droga do sądu cywilnego w sprawie statusu GVM

W różnych sprawach osadzeni zwracali się do sądu cywilnego o usunięcie ich z listy GVM. Kontrola w kort geding (pilnym postępowaniu o rozstrzygnięcie tymczasowe) jest ograniczona: sąd ocenia, czy decyzję można było racjonalnie podjąć.

W sprawie ECLI:NL:RBDHA:2022:6674 wpis na listę musiał zostać cofnięty. Twierdzenie o długotrwałym ukrywaniu się było niewystarczająco uzasadnione: władze znały zagraniczny adres pobytu, a osadzony posługiwał się własnym nazwiskiem i paszportem. Nie uprawdopodobniono również, że więcej niż raz zadzwonił przy użyciu cudzej karty telefonicznej.

W sprawie ECLI:NL:RBDHA:2024:2169 status został natomiast utrzymany. Podstawę decyzji stanowiły informacje o planach ucieczki i uwolnienia, sieci kontaktów przestępczych oraz środkach finansowych. Brak incydentów przez dwa lata nie oznaczał, że ryzyko zniknęło.

Inne orzeczenia dostarczają dodatkowych wskazówek:

• Groźba zemsty może stanowić podstawę: zagrożenie dla samego osadzonego może oznaczać zagrożenie społeczne (ECLI:NL:RBDHA:2018:5403).
• Informacje z zagranicy mogą mieć znaczenie: informacje od zagranicznych władz początkowo uzasadniały wpis na listę, ale nie mogły uzasadniać go bezterminowo (ECLI:NL:RBDHA:2017:8014).
• Ryzyko to nie to samo co udowodniona działalność przestępcza: konkretne przesłanki kontynuowania działalności przestępczej mogą wystarczyć. Tak było w przypadku znalezionych cyfrowych środków komunikacji i kontaktów utrzymywanych podczas osadzenia (ECLI:NL:RBDHA:2015:15920 oraz orzeczenie sądu apelacyjnego z 2020 r.).

Co to oznacza dla Ciebie?

Skieruj swoje zarzuty na konkretną decyzję i jej skutki dla codziennego życia:

• Sprawdź pisemne powiadomienie. Jakie środki obowiązują i jakie ryzyko ma ograniczać każdy z nich?
• Przedstaw swoją osobistą sytuację. Opisz swoje zachowanie, wskaż ewentualne nieprawdziwe informacje oraz skutki dla widzeń i kontaktów z rodziną.
• Zwróć uwagę na wysłuchanie. Musi istnieć możliwość uwzględnienia Twojego stanowiska przed podjęciem decyzji, a nie dopiero wtedy, gdy wynik jest już przesądzony.
• Przy przedłużeniu zapytaj o aktualną konieczność stosowania środków. Brak incydentów nie kończy ich automatycznie, ale dalsze stosowanie musi opierać się na odpowiednim wyważeniu interesów.
• Po przeniesieniu sprawdź, czy podjęto nową decyzję. Nowy dyrektor nie może poprzestać na automatycznym utrzymaniu środków.

Zawsze rozróżniaj swój status ryzyka i środki nakładane przez dyrektora. Możliwości ich zakwestionowania są różne.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)