Strajk głodowy i odmowa przyjmowania płynów

Strajk głodowy lub odmowa przyjmowania płynów w czasie pozbawienia wolności mogą mieć poważne skutki dla zdrowia. Zakład musi zapewnić opiekę, ale jednocześnie uwzględniać Państwa prawo do decydowania o własnym ciele. Szczególnie przymusowe karmienie wymaga starannego rozważenia: sam strajk nie daje automatycznie zgody na leczenie wbrew Państwa woli.

Czym jest strajk głodowy lub odmowa przyjmowania płynów?

Podczas strajku głodowego osoba odmawia jedzenia w ramach protestu, a nie dlatego, że chce umrzeć. Celem jest zmiana warunków. Strajk głodowy nie jest więc tym samym co próba samobójcza, nawet jeśli osoba strajkująca dopuszcza śmierć jako ostateczny skutek.

W przypadku odmowy przyjmowania płynów osoba odmawia zarówno jedzenia, jak i picia. Stan organizmu szybko się wtedy pogarsza. Już w ciągu kilku dni może to zagrażać życiu. Również długotrwała odmowa jedzenia może spowodować poważne, trwałe uszczerbki na zdrowiu, a ostatecznie śmierć.

Samostanowienie i zgoda na leczenie

Samostanowienie oznacza, że co do zasady sami Państwo decydują o tym, co dzieje się z Państwa ciałem. Ochronę prywatności i nietykalności cielesnej określają artykuły 10 i 11 Grondwet (Konstytucji Niderlandów).

Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst (ustawa o umowie dotyczącej leczenia), czyli WGBO, obowiązuje również podczas pozbawienia wolności. Zgodnie z art. 7:450 ust. 1 Burgerlijk Wetboek (niderlandzkiego kodeksu cywilnego, BW) osoba udzielająca świadczeń medycznych musi uzyskać Państwa zgodę przed rozpoczęciem leczenia.

Pisemna odmowa na przyszłość

Mogą Państwo pisemnie określić, jakiego leczenia odmawiają na wypadek, gdyby później nie mogli już Państwo samodzielnie podejmować decyzji. Artykuł 7:450 ust. 3 BW zobowiązuje lekarza do przestrzegania takiego oświadczenia, chyba że istnieją uzasadnione powody, by od niego odstąpić.

Sam fakt, że odmowa może mieć poważne, a nawet śmiertelne skutki, nie jest wystarczającym powodem do pominięcia oświadczenia. Potrzebna jest szczególna okoliczność. Przykładem jest sytuacja, w której cel strajku głodowego został już osiągnięty, ale Państwo jeszcze o tym nie wiedzą.

Również okólnik *Gedetineerden in hongerstaking* (Osadzeni prowadzący strajk głodowy) z 1985 r. stawia wolę osadzonego na pierwszym miejscu. Mogą Państwo powołać się na te wytyczne. Po wyraźnej odmowie jedzenia Państwa decyzję należy traktować z należytą starannością, a opieka powinna w jak największym stopniu ograniczać szkody fizyczne i psychiczne.

Więziennictwo: opieka i przymusowe leczenie

Prawo do opieki medycznej

Artykuł 42 Penitentiaire beginselenwet (ustawy o zasadach wykonywania kar pozbawienia wolności), w skrócie Pbw, reguluje Państwa prawo do opieki medycznej. Zwykle zapewniają ją lekarze związani z zakładem.

Lekarz zakładu znajduje się w szczególnej sytuacji: leczy Państwa, ale jednocześnie pracuje w zakładzie, przeciwko któremu może być skierowany protest. Może to utrudniać zbudowanie relacji opartej na zaufaniu. Do czynności wykonywanych pod przymusem zazwyczaj angażuje się lekarzy policyjnych lub lekarzy GGD (gminnej służby zdrowia publicznego). Zgodnie z uzasadnieniem ustawy oni również mogą występować jako lekarze związani z zakładem.

Kiedy można zastosować art. 32 Pbw?

Artykuł 32 ust. 1 Pbw przewiduje prawną możliwość leczenia bez zgody. Dyrektor może zobowiązać Państwa do poddania się czynności medycznej, jeśli lekarz uzna ją za bezwzględnie konieczną do usunięcia poważnego zagrożenia dla Państwa zdrowia lub bezpieczeństwa albo zdrowia lub bezpieczeństwa innych osób.

Poważne zagrożenie może oznaczać:

• zagrożenie życia;
• ryzyko poważnego samookaleczenia;
• ryzyko trwałej niepełnosprawności.

Zgodnie z materiałami legislacyjnymi również podawanie płynów lub pokarmu stanowi czynność medyczną. Punktem wyjścia pozostaje przy tym wola danej osoby. Jeśli ktoś nie jest w stanie podjąć takiej decyzji lub zrozumieć jej skutków, przymusowe karmienie może być możliwe na podstawie art. 32 Pbw. Nadal musi jednak istnieć konieczność medyczna.

Decyzja dyrektora nie zobowiązuje lekarza do przeprowadzenia przymusowego karmienia. Lekarz samodzielnie ocenia, na podstawie swojej wiedzy medycznej, czy interwencja jest wskazana.

Justitiële jeugdinrichtingen (zakłady dla nieletnich)

W justitiële jeugdinrichtingen obowiązuje Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen (ustawa o zasadach funkcjonowania zakładów dla nieletnich). W omawianym zakresie znaczenie mają artykuły 32 i 37 tej ustawy. Również podczas pozbawienia wolności obowiązuje zasada zgody na czynności medyczne wynikająca z art. 7:450 BW. Przepisów Pbw nie można bez dodatkowej oceny traktować jako zasad obowiązujących w zakładzie dla nieletnich.

Tbs (środek zabezpieczający polegający na leczeniu pod nadzorem państwa) i opieka sądowo-psychiatryczna

W przypadku ter beschikking gestelden (osób objętych środkiem tbs) znaczenie mają artykuły 21 i 26 Beginselenwet verpleging ter beschikking gestelden (ustawy o zasadach opieki nad osobami objętymi środkiem tbs). Także tutaj istotne są ochrona nietykalności cielesnej oraz zasady zgody na leczenie. Artykuł 32 Pbw nie stanowi ogólnej podstawy prawnej dla wszystkich form pozbawienia wolności lub opieki sądowo-psychiatrycznej.

Przymusowe karmienie i zasady etyki lekarskiej

Przymusowe karmienie oznacza podawanie komuś płynów lub pokarmu wbrew jego woli. Kroplówka może służyć między innymi do podawania płynów, składników mineralnych i leków. Do pełnego żywienia można użyć sondy żołądkowej: rurki wprowadzanej przez nos do żołądka.

W razie oporu wprowadzenie sondy i utrzymywanie jej na miejscu może wiązać się z unieruchomieniem, czyli przytrzymywaniem lub przypięciem danej osoby. Przymusowe karmienie wiąże się z ryzykiem i głęboko ingeruje w nietykalność cielesną.

Deklaracje tokijska i maltańska

World Medical Association (Światowe Stowarzyszenie Lekarzy) opracowało wytyczne medyczne w deklaracji tokijskiej z 1975 r. i deklaracji maltańskiej z 1991 r. Deklaracje te nie są prawnie wiążące, ale cieszą się dużym autorytetem na świecie. Deklarację maltańską zmieniono w latach 1992, 2006 i 2017.

Artykuł 6 deklaracji tokijskiej zakazuje przymusowego karmienia osoby prowadzącej strajk głodowy, która jest wilsbekwaam (zdolna do świadomego podejmowania decyzji). Oznacza to tutaj zdolność do rozsądnej oceny skutków strajku. Zdolność tę musi potwierdzić co najmniej jeden inny, niezależny lekarz. Także KNMG (niderlandzka organizacja zawodowa lekarzy) zdecydowanie zaleca lekarzom, by nie uczestniczyli w przymusowym karmieniu osadzonych zdolnych do świadomego podejmowania decyzji.

Deklaracja maltańska opiera się na tej samej zasadzie. W przypadku utraty przytomności i braku oświadczenia woli pokarm można podać bez aktualnej zgody tylko wtedy, gdy zostanie to uznane za konieczne dla zdrowia.

Utrata przytomności nie unieważnia automatycznie wcześniejszej odmowy. Jeśli dana osoba została dobrze poinformowana, także o ryzyku śpiączki, i nadal świadomie odmawia, tę wcześniejszą decyzję należy uwzględnić, gdy rzeczywiście dojdzie do śpiączki.

Prawa człowieka i orzecznictwo dotyczące przymusowego karmienia

Artykuł 2 EVRM (Europejskiej konwencji praw człowieka) zobowiązuje władze do ochrony życia. Artykuł 3 EVRM zakazuje nieludzkiego lub poniżającego traktowania. W przypadku przymusowego karmienia obowiązki te trzeba rozpatrywać łącznie.

W sprawie *X przeciwko Niemcom* Europese Commissie (Europejska Komisja Praw Człowieka) uznała, że przymusowe karmienie może zawierać elementy poniżające, ale nie jest zakazane w każdych okolicznościach. Z orzecznictwa Europese Hof (Europejskiego Trybunału Praw Człowieka), w tym ze spraw *Nevmerzhitsky przeciwko Ukrainie* i *Ciorap przeciwko Mołdawii*, wynikają trzy warunki:

• Konieczność medyczna musi być przekonująco wykazana.
• Decyzja musi zostać podjęta zgodnie z prawem.
• Sposób wykonania musi być jak najmniej uciążliwy.

Nie wolno stosować większego przymusu, niż jest to konieczne. Niedopuszczalne jest wykonywanie tej czynności w sposób bolesny i poniżający.

W sprawie *Ceesay przeciwko Austrii* z 2018 r. osadzony prowadzący strajk głodowy zmarł z powodu szczególnego schorzenia, a nie wskutek strajku. Trybunał nie stwierdził naruszenia art. 2 ani 3 EVRM. Władze zrobiły wszystko, co było możliwe, aby zapobiec śmierci. Nie było oznak wskazujących na to schorzenie i sam osadzony również o nim nie wiedział.

Opieka medyczna w zakładzie

Wiele zakładów korzysta z procedur opartych na wytycznych Johannes Wier Stichting (fundacji zajmującej się prawami człowieka w ochronie zdrowia). Podręcznik z 2000 r. zastąpiono w 2019 r. osobnymi dokumentami dotyczącymi lekarza zaufania, opieki medycznej i aspektów prawnych. Opisany poniżej sposób postępowania dotyczy takich procedur; procedura nie zastępuje ustawowych warunków zastosowania danego środka.

Zgłoszenie i przekazanie informacji

Personel musi szybko zgłosić odmowę jedzenia lub picia służbie medycznej. Także lekarz i dyrekcja powinni zostać poinformowani jak najszybciej. Często zawiadamia się również commissie van toezicht (komisję nadzorującą zakład), ale prawo tego nie wymaga.

Należy ustalić powód odmowy. Pielęgniarka odnotowuje odmowę przyjmowania jedzenia, płynów i ewentualnie leków. Przekazywane informacje obejmują zagrożenia dla zdrowia, możliwość umieszczenia pod obserwacją i ewentualnego przyjęcia do szpitala. Obecny jest przy tym inny pracownik lub funkcjonariusz ochrony.

Po wyjaśnieniach prosi się o podpisanie formularza dotyczącego świadomej odmowy i omówionych zagrożeń. W razie odmowy podpisu formularz podpisują pracownik i jego współpracownik.

Rozmowy i badania kontrolne

Zgodnie z opisanym sposobem postępowania lekarz rozmawia z Państwem następnego dnia, w obecności pielęgniarki lub asystentki lekarza, a w razie potrzeby także tłumacza. Lekarz ocenia czynniki ryzyka i wyjaśnia skutki prostym, zrozumiałym językiem.

W dniu zgłoszenia zapisuje się ciśnienie krwi, tętno i masę ciała. Personel oddziału codziennie odnotowuje, co Państwo jedzą i piją; pielęgniarka wpisuje te informacje do dokumentacji medycznej. Przy odmowie jedzenia opisany sposób postępowania przewiduje cotygodniowe wezwanie na kontrolę do pielęgniarki.

Przy odmowie przyjmowania płynów pielęgniarka prowadzi obserwacje kilka razy dziennie. Ocenia między innymi ciśnienie krwi, tętno, masę ciała, temperaturę, stan psychiczny i inne dolegliwości. Lekarz i dyrektor omawiają przeniesienie do celi obserwacyjnej, szpitala więziennego lub innego zakładu.

Opisany sposób postępowania przewiduje, że po 24 godzinach odmowy przyjmowania płynów następuje umieszczenie w celi izolacyjnej z monitoringiem. Nadal muszą być przy tym spełnione wymogi ustawowe. Personel powinien kilka razy dziennie proponować jedzenie i picie. Jedzenie zabiera się po pół godzinie; napoje pozostają dostępne.

Vertrouwensarts (lekarz zaufania) i wilsverklaring (oświadczenie woli dotyczące leczenia)

Osoba strajkująca ma prawo do lekarza zaufania. Można go zaangażować za pośrednictwem MedTzorg (organizacji świadczącej opiekę medyczną). Musi mieć możliwość niezależnego działania i uzyskiwania informacji. Konieczne jest przy tym Państwa zaufanie do tego lekarza.

W pisemnym oświadczeniu woli określają Państwo:

• dlaczego odmawiają Państwo jedzenia lub picia;
• czy należy powiadomić rodzinę lub adwokata;
• że podejmują Państwo decyzję dobrowolnie i rozumieją jej skutki;
• jakie są Państwa życzenia na wypadek utraty przytomności.

Lekarz regularnie omawia z Państwem, czy oświadczenie nadal odpowiada Państwa aktualnym życzeniom. Jeśli odmawiają Państwo podpisania tego oświadczenia, podpisują je lekarz i inny pracownik. Nie rozwiązuje to automatycznie wszystkich wątpliwości dotyczących Państwa życzeń co do leczenia.

Powrót do zdrowia i dalsza opieka

Po zakończeniu strajku opieka medyczna nadal jest potrzebna. Wytyczne Johannes Wier Stichting zakładają trzymiesięczny okres powrotu do zdrowia po strajku głodowym trwającym dłużej niż trzy tygodnie.

Zbyt szybki powrót do jedzenia może wywołać *zespół ponownego odżywienia*: zaburzenie, które może wystąpić u osoby ciężko niedożywionej, gdy nagle zacznie ponownie otrzymywać pokarm. Dlatego powrót do zdrowia wymaga nadzoru medycznego. Zaleca się codzienną kontrolę tętna, ciśnienia krwi, masy ciała i bilansu płynów. Cotygodniowa opieka powinna trwać jeszcze przez kilka miesięcy.

W powrocie do zdrowia może pomóc produkt zawierający wysokiej jakości białko, taki jak Nutridrink. Dalsza opieka musi być odnotowana w dokumentacji medycznej. Również RSJ (Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming — Rada ds. Stosowania Prawa Karnego i Ochrony Młodzieży) zwróciła uwagę na opiekę i powrót do zdrowia w orzeczeniach z 20 grudnia 2013 r.

Skargi na leczenie lub zastosowane środki

W przypadku skarg dotyczących czynności medycznych lekarza zakładu obowiązuje tryb określony w artykułach 71b i 71c Pbw. Najpierw składają Państwo pisemny wniosek o mediację do Medisch Adviseur (doradcy medycznego). Próbuje on w ciągu czterech tygodni znaleźć akceptowalne rozwiązanie. Jeśli się to nie uda, mogą Państwo wnieść beroep (odwołanie) do Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, czyli RSJ.

Beklagcommissie (komisja rozpatrująca skargi) działająca przy commissie van toezicht rozpatruje skargi dotyczące kwestii organizacyjnych, a nie samych czynności medycznych.

W przypadku monitoringu decydujące znaczenie mają warunki ustawowe. W sprawie rozstrzygniętej orzeczeniem z 24 stycznia 2022 r., R-20/8147/GA, nie zasięgnięto wcześniej opinii specjalisty z zakresu zachowania ani lekarza zakładu. Ponieważ nie wykazano, że nie można było poczekać na tę opinię, doszło do naruszenia art. 24a ust. 2 Pbw. Zastosowano również niewłaściwą podstawę prawną: osadzony przebywał w strafcel (celi kary dyscyplinarnej), a nie w afzonderingscel (celi odosobnienia).

Co to oznacza dla Państwa?

Odmowę jedzenia lub picia należy zgłosić służbie medycznej i omówić swoje powody, zagrożenia dla zdrowia oraz życzenia dotyczące leczenia. W razie potrzeby warto poprosić o lekarza zaufania lub tłumacza. Przy odmowie przyjmowania płynów nie należy zwlekać z prośbą o ocenę lekarską: stan organizmu może szybko się pogarszać.

Należy zadbać o wyraźne zapisanie swoich życzeń na wypadek utraty przytomności oraz tego, czy rodzina lub adwokat mają zostać poinformowani. Zmiany należy omówić z lekarzem. Oświadczenie woli wymaga dokładnego wyjaśnienia, właśnie ze względu na możliwe daleko idące skutki.

W przypadku obserwacji, monitoringu lub przymusowego leczenia warto zapytać o powód i podstawę prawną. Przy składaniu skargi znaczenie ma to, czy kwestionują Państwo czynności medyczne, czy decyzję organizacyjną. Także po zakończeniu strajku należy nadal prosić o opiekę medyczną, aby bezpiecznie wrócić do zdrowia.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)