Międzynarodowe przepisy prawne

Osoba pozbawiona wolności zachowuje prawa człowieka. Oprócz ustaw holenderskich również umowy międzynarodowe i przepisy europejskie chronią Państwa przed bezprawnym pozbawieniem wolności i nieludzkim traktowaniem. Wobec nieletnich oraz osób objętych vreemdelingenbewaring (detencją cudzoziemców w celu wydalenia) obowiązują dodatkowe, szczególne gwarancje.

Jakie prawa międzynarodowe obowiązują podczas pozbawienia wolności?

Prawa człowieka przysługują każdemu, niezależnie na przykład od obywatelstwa, płci czy wyznania. Także podczas pozbawienia wolności mają Państwo prawo do humanitarnego traktowania, prywatności, opieki medycznej i praktykowania swojej religii.

Nie każdy przepis międzynarodowy ma taką samą moc prawną. Umowy międzynarodowe są wiążące, natomiast zalecenia i standardy minimalne często należą do *soft law*: wytycznych, które same w sobie nie są prawnie wiążące. Sądy mogą jednak uwzględniać te standardy przy ocenie sprawy.

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (Europejska konwencja praw człowieka)

Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) obowiązuje również w Holandii. Dla osób pozbawionych wolności szczególne znaczenie mają następujące przepisy:

• Artykuł 3 EVRM: zakazuje tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania. Zakaz ten nie przewiduje wyjątków, również ze względów bezpieczeństwa.
• Artykuł 5 EVRM: chroni wolność i bezpieczeństwo osobiste. Pozbawienie wolności musi być zgodne z prawem.
• Artykuł 6 EVRM: gwarantuje rzetelny proces, w tym publiczne rozpatrzenie sprawy w rozsądnym terminie przez niezależny i bezstronny sąd.
• Artykuł 8 EVRM: chroni życie prywatne i rodzinne, mieszkanie oraz korespondencję.
• Artykuł 14 EVRM: zakazuje dyskryminacji, na przykład ze względu na rasę, płeć lub wyznanie.

Przy ocenie warunków pozbawienia wolności różne problemy rozpatrywane łącznie mogą prowadzić do stwierdzenia naruszenia artykułu 3 EVRM. Nie musi więc chodzić o jeden konkretny środek.

Więziennictwo

Tylko niezbędne ograniczenia

Pozbawienie wolności nie oznacza utraty wszystkich pozostałych praw. Zasada minimalnych ograniczeń oznacza, że ograniczenia nie mogą wykraczać poza to, co konieczne. Zasada ta znajduje odzwierciedlenie w artykule 15 Grondwet (konstytucji Holandii) oraz częściowo w artykule 2 ust. 3 Penitentiaire beginselenwet (Pbw, ustawy o zasadach wykonywania kar pozbawienia wolności).

Zgodnie z artykułem 2 ust. 3 Pbw ograniczenia można nakładać tylko w zakresie niezbędnym do osiągnięcia celu pozbawienia wolności lub zapewnienia porządku bądź bezpieczeństwa w zakładzie. Pozbawienie wolności powinno ponadto w możliwie największym stopniu przygotowywać do powrotu do społeczeństwa.

Ochronę zapewnia również Internationaal Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR, Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych):

• Artykuł 7 zakazuje tortur oraz okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania.
• Artykuł 10 ust. 1 wymaga humanitarnego traktowania z poszanowaniem godności osób pozbawionych wolności.
• Artykuł 10 ust. 3 stanowi, że postępowanie z osobami osadzonymi w systemie więziennym powinno służyć przede wszystkim ich wychowaniu i resocjalizacji.

Holandię wiąże również VN-Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende behandeling of bestraffing (konwencja ONZ w sprawie zakazu tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania).

Nelson Mandela-regels (Reguły Nelsona Mandeli)

Verenigde Naties (Organizacja Narodów Zjednoczonych) przyjęła w 1955 roku Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (wzorcowe reguły minimalne postępowania z więźniami). Zmienioną wersję zatwierdzono w grudniu 2015 roku i jest ona znana jako Nelson Mandela-regels.

Te standardy minimalne dotyczą między innymi pomieszczeń mieszkalnych, żywienia, opieki medycznej, kar dyscyplinarnych i kontaktu ze światem zewnętrznym. Nie są wiążącą umową międzynarodową, ale na całym świecie stanowią ważne wytyczne dotyczące odpowiednich warunków pozbawienia wolności.

European Prison Rules (Europejskie Reguły Więzienne) i własna cela

European Prison Rules (EPR) to europejskie zalecenia dotyczące traktowania osób pozbawionych wolności. Przyjęto je w 1973 roku, a zmieniono 1 lipca 2020 roku. Dotyczą między innymi opieki zdrowotnej, zabezpieczeń, kar dyscyplinarnych, środków ograniczających swobodę, prawa do składania skarg oraz szkolenia i organizacji personelu.

Wiele z tych gwarancji jest również uregulowanych w holenderskim prawie dotyczącym pozbawienia wolności. Istnieją jednak różnice. Reguły 18.5, 18.6 i 18.7 przewidują własną celę, chyba że istnieją uzasadnione powody wspólnego zakwaterowania osadzonych. Holandia dopuszcza cele wieloosobowe.

EPR nie dają więc automatycznie prawa do własnej celi, którego można skutecznie dochodzić. Są to niewiążące zalecenia. Jednak Europees Hof voor de Rechten van de Mens (Europejski Trybunał Praw Człowieka) regularnie uwzględnia w swoich orzeczeniach EPR oraz standardy europejskiego komitetu kontrolnego CPT (Europejskiego Komitetu do spraw Zapobiegania Torturom).

Orzecznictwo dotyczące przeludnienia

W sprawie *İlerde i inni przeciwko Turcji* Europees Hof voor de Rechten van de Mens orzekł w 2023 roku, że wobec dziewięciu osadzonych naruszono artykuł 3 EVRM. Decydujące znaczenie miały przeludnienie i związane z nim złe warunki. Turcja musiała wypłacić poszczególnym osobom kwoty od € 2.000 do € 11.000. Kwoty te dotyczą tych konkretnych spraw i nie stanowią ogólnej stawki rekompensaty za złe warunki pozbawienia wolności.

Odbywanie kary w innym kraju

Strafoverdracht (przekazanie wykonania kary do innego państwa) pozwala w określonych przypadkach holenderskim osadzonym odbywać w Holandii karę pozbawienia wolności orzeczoną za granicą. Umożliwia to wsparcie ich powrotu do holenderskiego społeczeństwa. Również cudzoziemcy osadzeni w Holandii mogą kwalifikować się do przekazania.

Istnieją w tym celu dwa uregulowania ustawowe:

• WOTS, czyli Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen (ustawa o przekazywaniu wykonania wyroków karnych), dotyczy przekazywania między Holandią a państwami, z którymi obowiązuje odpowiednia umowa. Obejmuje to ponad sześćdziesiąt państw, które podpisały Verdrag Overbrenging Gevonniste Personen (konwencję o przekazywaniu osób skazanych).
• WETS, czyli Wet wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging vrijheidsbenemende en voorwaardelijke sancties (ustawa o wzajemnym uznawaniu i wykonywaniu kar pozbawienia wolności oraz kar warunkowych), obowiązuje od 1 listopada 2012 roku w odniesieniu do przekazywania w ramach UE między państwami, które wdrożyły odpowiednie przepisy unijne.

Cudzoziemcy osadzeni w Holandii mogą kwalifikować się do przekazania, gdy ich wyrok jest prawomocny, a w chwili składania wniosku do odbycia pozostaje co najmniej dziesięć miesięcy kary. Obowiązują także inne warunki przekazania. Wniosek można złożyć do Divisie Individuele Zaken, Internationale Overdracht Strafvonnissen (DIZ IOS, wydziału spraw indywidualnych, komórki do spraw międzynarodowego przekazywania wykonania wyroków karnych). IOS rozpatruje wnioski; procedura trwa średnio od sześciu do dwudziestu miesięcy.

Nieletni i justitiële jeugdinrichtingen (zakłady dla nieletnich podlegające wymiarowi sprawiedliwości)

Pozbawienie wolności jako ostateczność

Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK, Konwencja o prawach dziecka) chroni dzieci i młodzież poniżej osiemnastego roku życia. Artykuł 37 IVRK wymaga, aby pozbawienie wolności stosowano wyłącznie jako ostateczność i przez możliwie najkrótszy czas.

W przypadku każdego dziecka trzeba oddzielnie ocenić, czy pozbawienie wolności jest konieczne i jak długo powinno trwać. Zgodnie z artykułem 3 ust. 1 IVRK dobro dziecka musi być przy tym sprawą nadrzędną. Obowiązuje również EVRM: artykuł 5 chroni przed bezprawnym pozbawieniem wolności, a artykuł 8 chroni między innymi życie rodzinne.

Opieka, edukacja i ochrona

Dziecko pozbawione wolności musi nadal móc korzystać ze swoich podstawowych praw. Obejmują one odpowiednie warunki życia, niezbędną opiekę medyczną, edukację, praktykowanie religii i kontakt z rodziną. Znaczenie ma tu artykuł 37 lit. c IVRK. Artykuł 16 IVRK chroni prywatność.

Ochrona musi uwzględniać indywidualną podatność dziecka na krzywdę. Znaczenie mogą mieć wiek, rozwój i płeć. Artykuł 37 lit. a IVRK chroni przed torturami i innym bezprawnym traktowaniem. Dzieci należy również chronić przed przemocą, wykorzystywaniem seksualnym i zaniedbaniem ze strony personelu lub innych osadzonych.

Szczególne standardy międzynarodowe

Oprócz IVRK istnieją Beijing Rules (Reguły Pekińskie) dotyczące wymiaru sprawiedliwości wobec nieletnich, Havana Rules (Reguły Hawańskie) dotyczące dzieci pozbawionych wolności oraz Riyadh Rules (Reguły z Rijadu) dotyczące zapobiegania przestępczości nieletnich.

Reguły 64–67 Havana Rules wymagają między innymi, aby:

• kary cielesne były zakazane;
• nie stosowano izolacji w pojedynczej celi;
• środki porządkowe, przymusu i kontroli stosowano tylko wtedy, gdy istnieje ku temu podstawa prawna i jest to konieczne.

Standardy te nie są prawnie wiążące. IVRK jest wiążąca, ale powołanie się na nią nie prowadzi automatycznie do korzystnego orzeczenia sądu. Jej stosowanie w holenderskim orzecznictwie rozwijało się, a powoływanie się na prawa dziecka coraz częściej przynosiło pozytywny rezultat.

Holandia zgłosiła zastrzeżenia do IVRK. Wobec szesnasto- i siedemnastolatków można na przykład stosować prawo karne dla dorosłych; znaczenie ma tu holenderskie zastrzeżenie do artykułu 37 lit. c IVRK.

Vreemdelingenbewaring

Nie kara, lecz środek administracyjnoprawny

Vreemdelingenbewaring ma zapewnić, że dana osoba będzie dostępna do wydalenia. Nie jest karą w rozumieniu prawa karnego. Vreemdelingenwet 2000 (ustawa o cudzoziemcach z 2000 roku) reguluje między innymi wjazd, pobyt i wydalenie.

Artykuł 9 ust. 2 Pbw umożliwia umieszczenie w huis van bewaring (areszcie śledczym). Preferowane są specjalne ośrodki detencyjne dla cudzoziemców, takie jak Schiphol, Rotterdam lub Zeist. Detencję można stosować tylko pod określonymi warunkami i nie może ona trwać dłużej niż osiemnaście miesięcy.

Najpierw należy ocenić mniej dotkliwe możliwości

Artykuł 5 ust. 1 EVRM przyznaje pierwszeństwo wolności. W określonych okolicznościach detencja może być stosowana w celu wydalenia lub zapobieżenia nieuprawnionemu wjazdowi.

Zgodnie z Terugkeerrichtlijn (dyrektywą powrotową) vreemdelingenbewaring musi być *ultimum remedium*: ostatecznością, gdy nie można zastosować mniej dotkliwych rozwiązań. W odniesieniu do każdej osoby należy ocenić, czy detencja jest konieczna i proporcjonalna do celu.

Bez realnej perspektywy wydalenia dalsza detencja nie jest uzasadniona. Artykuł 15 ust. 4 Terugkeerrichtlijn wymaga wtedy zwolnienia. Również w sprawie *A.A. przeciwko Grecji* z 22 lipca 2010 roku Europees Hof voor de Rechten van de Mens podkreślił zasadę stosowania detencji jako ostateczności.

Warunki i dyrektywy europejskie

Twenty Guidelines on forced return (dwadzieścia wytycznych dotyczących przymusowych powrotów), przyjęte przez Raad van Europa (Radę Europy) w 2005 roku, zakładają wyraźne rozróżnienie między vreemdelingenbewaring a karą. Osób bez prawa pobytu nie wolno traktować jak przestępców. Ani budynek, ani zasady codziennego funkcjonowania nie mogą mieć charakteru karnego.

Istnieją także dyrektywy europejskie dotyczące procedur nadawania statusu uchodźcy oraz minimalnych standardów przyjmowania osób ubiegających się o azyl. Standardy przyjmowania obowiązują również w zamkniętych ośrodkach dla cudzoziemców. Dyrektywy UE wiążą państwa członkowskie co do rezultatu, który należy osiągnąć; przepisy krajowe określają sposób jego osiągnięcia.

M.B. przeciwko Holandii

W sprawie *M.B. przeciwko Holandii* z 23 kwietnia 2024 roku, nr 71008/16, vreemdelingenbewaring zastosowano bezpośrednio po pozbawieniu wolności w ramach postępowania karnego. Wniosek o azyl nie został jeszcze w pełni rozpatrzony. Holandia powoływała się na względy porządku publicznego.

Europees Hof voor de Rechten van de Mens orzekł, że takie względy same w sobie nie stanowią wystarczającej podstawy dla tej vreemdelingenbewaring na gruncie artykułu 5 ust. 1 EVRM. Podczas wcześniejszego pozbawienia wolności w ramach postępowania karnego nie podjęto działań w celu oceny wniosku o azyl. W rezultacie nie wykazano wystarczającego związku z zapobieganiem nieuprawnionemu wjazdowi. Detencja była arbitralna i bezprawna; Holandia musiała wypłacić odszkodowanie.

Tbs (środek zabezpieczający obejmujący leczenie): oczekiwanie na miejsce leczenia

W sprawie *Nelissen przeciwko Holandii* z 5 kwietnia 2011 roku, nr 6051/07, po odbyciu kary pozbawienia wolności dana osoba musiała czekać ponad trzynaście miesięcy na umieszczenie w tbs-kliniek (klinice wykonującej środek tbs). Europees Hof voor de Rechten van de Mens uznał, że natychmiastowe umieszczenie nie zawsze jest możliwe, ale stwierdził, że ten okres oczekiwania był niedopuszczalny na gruncie artykułu 5 EVRM.

Hoge Raad (Sąd Najwyższy Holandii), po sprawie *Brand przeciwko Holandii*, orzekł, że przetrzymywanie przez ponad cztery miesiące w oczekiwaniu na umieszczenie w klinice było bezprawne. Odrębna skarga Nelissena dotycząca braku szybkiej kontroli sądowej nie doprowadziła do stwierdzenia naruszenia.

Nadzór międzynarodowy i krajowy

CPT, czyli Europees Comité ter Voorkoming van Foltering, stara się zapobiegać naruszeniom poprzez wizyty między innymi w więzieniach, ośrodkach detencyjnych, placówkach policyjnych i zakładach psychiatrycznych. Niezależni eksperci badają sposób traktowania osób w tych miejscach. Raporty są publikowane za zgodą wizytowanego państwa, wraz z odpowiedzią rządu. Po wizycie w Holandii w maju 2022 roku opublikowano raport i odpowiedź Holandii.

Od 2024 roku College voor de Rechten van de Mens (holenderska instytucja ochrony praw człowieka) pełni funkcję Nationaal Preventie Mechanisme (NPM, krajowego mechanizmu prewencji). Wynika to z OPCAT (protokołu fakultatywnego do konwencji ONZ przeciwko torturom), który Holandia ratyfikowała w 2010 roku.

NPM odwiedza placówki, bada warunki i doradza w sprawach przepisów oraz zapobiegania naruszeniom. Zwraca uwagę na przykład na kontakt z innymi ludźmi podczas izolacji oraz środki ograniczające swobodę. Jego działalność obejmuje również nieletnich i vreemdelingenbewaring. NPM składa coroczne sprawozdania do Subcomité ter Preventie van Foltering (Podkomitetu do spraw Zapobiegania Torturom), ale nie rozpatruje skarg indywidualnych ani nie bada incydentów.

Skargi na naruszenia

Europees Hof voor de Rechten van de Mens w Strasburgu rozpatruje konkretne skargi osób lub państw dotyczące naruszeń EVRM. W odróżnieniu od CPT Trybunał ocenia sprawy po fakcie.

W przypadku nieletnich artykuł 37 lit. d IVRK wymaga dostępu do pomocy prawnej i innej odpowiedniej pomocy. Muszą oni znać swoje prawa i mieć rzeczywistą możliwość składania skarg. W Holandii prawo do składania skarg uregulowano w artykule 65 Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen (ustawy o zasadach funkcjonowania zakładów dla nieletnich podlegających wymiarowi sprawiedliwości).

Co to oznacza dla Państwa?

• W przypadku ograniczeń: warto zlecić ocenę, dlaczego są one konieczne ze względu na cel pozbawienia wolności, porządek lub bezpieczeństwo.
• W przypadku złych warunków: należy opisać także to, jak różne problemy łącznie wpływają na Państwa sytuację.
• W przypadku detencji nieletnich: przy ocenie należy uwzględnić konieczność i czas trwania pozbawienia wolności, rozwój, opiekę oraz kontakty rodzinne.
• W przypadku vreemdelingenbewaring: warto zlecić sprawdzenie, czy możliwe są rozwiązania alternatywne i czy nadal istnieje realna perspektywa wydalenia.
• W przypadku przepisów międzynarodowych: należy odróżniać wiążące prawa wynikające z umów międzynarodowych od zaleceń. Oba rodzaje mogą mieć znaczenie, ale nie mają takich samych skutków prawnych.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)