Nationale ombudsman (krajowy rzecznik praw obywatelskich) i Kinderombudsman (rzecznik praw dziecka)

Nationale ombudsman może pomóc, gdy nie udaje się rozwiązać problemu objętego skargą na organ publiczny, również w przypadku problemów z zakładem penitencjarnym. Kinderombudsman zajmuje się prawami dzieci, w tym młodzieży pozbawionej wolności i dzieci, których rodzic przebywa w zakładzie penitencjarnym. Dostępna droga zależy między innymi od przedmiotu skargi oraz od tego, czy nadal można wnieść beklag (skargę w trybie penitencjarnym) lub beroep (odwołanie).

Czym zajmuje się Nationale ombudsman?

Nationale ombudsman niezależnie i bezstronnie bada działania organów publicznych. Chodzi na przykład o Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), ministerstwa i policję. Badanie dotyczy sposobu wykonywania zadań publicznych, na przykład rozpatrywania skarg lub organizowania opieki medycznej.

Urząd ten istnieje od 1982 roku i jest umocowany w art. 78a ust. 1 Grondwet (konstytucji Niderlandów). Pozostałe przepisy znajdują się w Wet Nationale ombudsman (ustawie o krajowym rzeczniku praw obywatelskich) oraz w tytule 9.2 Algemene wet bestuursrecht (Awb, ogólnej ustawy prawa administracyjnego).

Badanie może rozpocząć się od indywidualnej skargi. Rzecznik może też wszcząć je z własnej inicjatywy, na przykład w związku z powtarzającymi się skargami, doniesieniami medialnymi lub sygnałami od organizacji społecznych. Wynikiem badania może być publiczny raport zawierający ocenę i zalecenia. Nie są one wiążące: instytucja nie ma obowiązku ich wdrożyć. W praktyce jednak często to robi.

Składanie skarg do Nationale ombudsman

Najpierw do właściwej instytucji

Wniosek o przeprowadzenie badania musi co do zasady spełniać następujące warunki:

• Skarga dotyczy działania organu publicznego.
• Skarga została najpierw złożona w tym organie.
• Nie ma już możliwości skorzystania z procedury beklag lub beroep. Wyjątek dotyczy skarg na brak decyzji lub niewydanie jej w terminie.

Rzecznik nie zastępuje więc zwykłych procedur beklag i beroep dostępnych podczas pozbawienia wolności.

Kiedy badanie nie zostanie przeprowadzone?

Artykuł 9:17 i kolejne Awb określają, kiedy badanie jest niemożliwe lub można od niego odstąpić. Rzecznik nie jest uprawniony do działania, gdy skarga dotyczy:

• orzeczenia sądu administracyjnego;
• sprawy, w której toczy się postępowanie sądowe;
• treści ustawy lub przepisu.

Ponadto rzecznik może postanowić, że nie przeprowadzi badania, jeśli:

• skarga jest bezzasadna;
• skarga lub interes skarżącego nie mają wystarczającej wagi;
• skarga dotyczy innej osoby niż skarżący;
• sąd już rozstrzygnął sprawę objętą skargą;
• organ publiczny rozpatrzył skargę ponad rok wcześniej.

Jeśli warunki są spełnione i nie zachodzi żaden wyjątek, rzecznik co do zasady musi przeprowadzić badanie.

Jak przebiega rozpatrywanie skargi?

Wiele skarg udaje się rozwiązać przez kontakt ze skarżącym i instytucją. Problem praktyczny można czasem usunąć w drodze rozmów lub nieformalnej mediacji, bez obszernego raportu. Krótkie badanie może również wykazać, że instytucja działała starannie, albo doprowadzić do tego, że sama przyzna się do błędu.

W przypadku szerszego badania zarówno skarżący, jak i instytucja mogą wyjaśnić swoje stanowisko. Organy publiczne muszą współpracować przy badaniu. Rzecznik przedstawia zebrane informacje w zestawieniu ustaleń, czyli podsumowaniu wyników badania. Zainteresowani mogą się do nich odnieść. Następnie rzecznik wydaje ocenę, ewentualnie wraz z zaleceniami.

Więziennictwo: skargi dotyczące zakładu penitencjarnego i DJI

Beklag lub beroep mają pierwszeństwo

W przypadku skargi osoby pozbawionej wolności rzecznik najpierw sprawdza, czy możliwe jest wniesienie beklag lub beroep na podstawie beginselenwetten (ustaw regulujących sytuację prawną osób pozbawionych wolności). Jeśli tak, musi przekazać skargę do commissie van toezicht (komisji nadzorczej przy zakładzie) lub RSJ (Rady ds. Wymiaru Sprawiedliwości w Sprawach Karnych i Ochrony Nieletnich). Obowiązek przekazania skargi wynika z art. 9:19 Awb.

Jeśli rzecznik może sam rozpatrzyć skargę, ustala odpowiedni sposób działania. Czasem angażuje commissie van toezicht, aby znaleźć praktyczne rozwiązanie. Komisja zna miejscowe warunki i łatwiej może skontaktować się z osobą osadzoną. Jeśli nie uda się znaleźć rozwiązania, nadal możliwe jest przeprowadzenie badania.

Prywatność i informacje poufne

W raporcie 2017/047 rzecznik zbadał wyciek informacji z akt penitencjarnych. Nie ustalono, kto ujawnił informacje. Wydawało się jednak, że wydostały się one za pośrednictwem organów publicznych. DJI korzystało z przestarzałego systemu, w którym nie można było odpowiednio ograniczyć dostępu. Nie rejestrowano też, jakie dane przekazywano innym instytucjom. Ze względu na osobę, której dotyczyła sprawa, oraz zainteresowanie mediów konieczna była szczególna staranność. Skarga była zasadna: doszło do naruszenia prywatności.

Raport 2022/186 dotyczył poufnych informacji, które stały się znane współosadzonym. Początkowo żadna instytucja nie rozpatrzyła skargi merytorycznie. DJI uznało za mało prawdopodobne, by informacje ujawnił personel, ale nie uzasadniło tego stanowiska. Nie zapytano o to pracowników ani współosadzonych. Rzecznik uznał, że DJI nie zbadało sprawy wystarczająco dokładnie i niesłusznie pozbawiło mężczyznę prawa do złożenia skargi.

Przygotowanie opieki medycznej

Raport 2018/095 dotyczył ciężko chorego mężczyzny, który miał odbyć 30 dni vervangende hechtenis (zastępczej kary pozbawienia wolności). Wielokrotnie go zatrzymywano, a następnie zwalniano, ponieważ nie była dostępna odpowiednia opieka. Mimo ustaleń, gdy ostatecznie przyjęto go do zakładu, leki otrzymał dopiero drugiego dnia, a niezbędne specjalne żywienie po dwóch tygodniach.

Rzecznik uznał, że DJI niedostatecznie przygotowało przyjęcie mężczyzny i nie zapewniło należytej opieki medycznej. Skarga była zasadna.

Ceny w sklepach i system sklepowy

Po skargach na wysokie ceny i różnice cen między zakładami rzecznik w 2015 roku rozpoczął badanie z własnej inicjatywy. Doprowadziło ono do zaleceń dotyczących rozsądnych cen w sklepach. W 2016 roku sekretarz stanu wyjaśnił, jak zamierza je wdrożyć.

Również wprowadzenie systemu sklepowego In-Made doprowadziło do interwencji. W 2017 roku rzecznik zwrócił się o wyjaśnienia. W czerwcu 2018 roku dostrzegł poprawę, ale nadal uważał funkcjonowanie systemu za niewystarczające. DJI obiecało dalszą poprawę. Ponieważ wciąż zgłaszano te same problemy, w czerwcu 2020 roku rzecznik ponownie napisał do ministra.

Gratie i opieka nad weteranami

W grudniu 2019 roku rzecznik uznał za zasadne skargi osoby skazanej na dożywocie dotyczące roli Openbaar Ministerie (prokuratury) w procedurze gratie (ułaskawienia). W maju 2021 roku ponownie zaapelował o procedurę zapewniającą wystarczające gwarancje, z uwzględnieniem rozwiązań wykraczających poza istniejące ramy prawne.

Badanie dotyczące weteranów pozbawionych wolności rozpoczęło się w październiku 2020 roku. Veteranenwet (ustawa o weteranach) z 2014 roku nakłada na państwo szczególny obowiązek opieki. Veteranenombudsman (rzecznik praw weteranów) stwierdził, że specjalistyczna opieka dla weteranów jest zbyt trudno dostępna podczas pozbawienia wolności. Wskazał na możliwe związki między zachowaniem a urazami psychicznymi doznanymi podczas misji oraz zaapelował o lepszą współpracę i konkretne ustalenia dotyczące odpowiedniej opieki w zakładzie i po zwolnieniu.

Justitiële jeugdinrichtingen (zakłady dla nieletnich podlegające wymiarowi sprawiedliwości) i Kinderombudsman

Komu pomaga Kinderombudsman?

Kinderombudsman pomaga dzieciom i młodzieży do 18. roku życia w dochodzeniu ich praw. Rzeczniczka jest związana z biurem Nationale ombudsman, ale ma własne zadania i uprawnienia. Jej praca dotyczy zarówno organów publicznych, jak i organizacji prywatnych.

Dzieci i młodzież mogą zwracać się do niej z pytaniami o swoje prawa oraz ze skargami lub sygnałami dotyczącymi praw dziecka w administracji publicznej, ochronie zdrowia, edukacji, opiece nad dziećmi i pomocy dla młodzieży. Ważnym punktem odniesienia jest Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK, Międzynarodowa konwencja o prawach dziecka).

Uwaga poświęcona pozbawieniu wolności

Kinderrechtenmonitor (raport monitorujący przestrzeganie praw dziecka) śledzi zmiany w przepisach i polityce oraz przestrzeganie praw dzieci. Pierwszy ukazał się w 2012 roku. W piątym raporcie, z 2016 roku, Kinderombudsman wskazała dziesięć zasadniczych problemów budzących niepokój.

Jednym z nich było pozbawianie wolności małoletnich. Kinderombudsman opowiedziała się za rozwiązaniami alternatywnymi wobec pozbawienia wolności. Ostrzegała też, że malejąca liczba miejsc utrudnia umieszczenie w justitiële jeugdinrichting (JJI) blisko własnego środowiska. W połączeniu z niską obsadą kadrową obciążało to funkcjonowanie placówek.

Jak powinna działać procedura skargowa dla młodzieży?

W raporcie „Potraktuj mnie (i moją skargę) poważnie!” z lutego 2016 roku Kinderombudsman sformułowała dziesięć zasad dotyczących procedur skargowych podczas pozbawienia wolności:

1. Młodzi ludzie wiedzą o procedurze i rozumieją, jak działa. 2. Mogą rzeczywiście z niej korzystać. 3. Żadna skarga nie jest z góry wykluczona z omówienia. 4. Punktem wyjścia jest nieformalne rozpatrzenie sprawy, podczas którego młoda osoba zostaje wysłuchana. 5. Rozpatrywanie odbywa się niezależnie i bez uprzedzeń. 6. Sposób postępowania jest dostosowany do młodzieży. 7. Młodzi ludzie otrzymują rzetelne informacje o przebiegu i wyniku sprawy. 8. Sprawa jest rozpatrywana jak najszybciej. 9. Zasadna skarga prowadzi do naprawienia sytuacji i wyciągnięcia wniosków na przyszłość. 10. Młoda osoba może też przedłożyć skargę drugiej, niezależnej instytucji.

Vervangende jeugddetentie w związku z odszkodowaniem

W raporcie „Nie zostawiaj mnie za kratami” z 2018 roku Kinderombudsman zbadała stosowanie vervangende jeugddetentie (zastępczego pozbawienia wolności nieletniego) w związku ze schadevergoedingsmaatregel (środkiem zobowiązującym do zapłaty odszkodowania). Zaleciła, by zasadą było niestosowanie tego pozbawienia wolności wobec małoletnich, chyba że istnieją podstawy do wyjątku. Jest to zalecenie, a nie ogólny zakaz ustawowy.

Dzieci, których rodzic jest pozbawiony wolności

W ramach projektu „Czy mnie dostrzegasz?” Kinderombudsman wraz z Exodus Nederland (organizacją wspierającą osoby osadzone i byłych osadzonych) rozmawiała w 2017 roku z dziećmi i młodzieżą, których rodzic przebywał lub wcześniej przebywał w zakładzie penitencjarnym.

Zalecenia dotyczyły między innymi pomieszczeń do widzeń lepiej dostosowanych do potrzeb dzieci. Kinderombudsman zaapelowała też o większe wsparcie dla osadzonych rodziców i ich dzieci, aby mogli utrzymywać możliwie normalną relację rodzic–dziecko.

Skargi rodziny, odwiedzających i innych osób

Najpierw do punktu przyjmowania skarg DJI

Odwiedzający, bliscy osób zmarłych oraz osoby już zwolnione nie mogą korzystać z procedury beklag przewidzianej w beginselenwetten. Skargi dotyczące działań zakładu lub pracowników mogą składać w punkcie przyjmowania skarg DJI. Jeśli są niezadowoleni ze sposobu rozpatrzenia skargi, mogą zwrócić się do Nationale ombudsman.

Skargi do rzecznika mogą składać również osoby zaangażowane zawodowo, takie jak adwokaci i tłumacze ustni.

Skargi po zwolnieniu

Raport 2009/203 dotyczył korespondencji, która podczas pozbawienia wolności miała nie zostać wysłana lub doręczona. Po zwolnieniu kobieta nie mogła już wnieść beklag do commissie van toezicht. Dyrektor powinien więc był rozpatrzyć jej skargi zgodnie z Awb. Ponieważ między innymi nie ustalono, czy zakład otrzymał jej pismo ze skargą, rzecznik nie wydał oceny.

Odmowa widzenia i kontrola przy wejściu

W raporcie 2017/072 rzecznik uznał, że odwiedzającym odmówiono wstępu bez należytego powodu. Nie przedstawiono też jasnego wyjaśnienia.

W raporcie 2022/020 sama odmowa widzenia była uzasadniona, ale skargi nie rozpatrzono starannie. DJI nie porozmawiało osobiście z odwiedzającym i nie umożliwiło mu ustosunkowania się do wyjaśnień pracowników.

Nie każde badanie kończy się oceną. W sprawie skargi dotyczącej zdjęcia marynarki podczas kontroli przy wejściu relacje odwiedzającej i strażników były sprzeczne. Świadek nie potwierdził jej wersji, a nagrań z kamer nie było. Rzecznik nie mógł ustalić, co się wydarzyło, i powstrzymał się od oceny (raport 2008/146).

Bliscy po śmierci osoby osadzonej

Badanie rozpoczęte w 2011 roku wykazało, że postępowania wyjaśniające po zgonach podczas pozbawienia wolności nie były wystarczająco niezależne, pełne i spójne. Czasem w ogóle ich nie przeprowadzano. Bliskim zmarłych poświęcano też zbyt mało uwagi, a z wyników wyciągano zbyt mało wniosków (raport 2012/037).

W indywidualnej sprawie z 2017 roku badanie okoliczności śmierci było pełne i niezależne. Mimo to rzecznik zalecił lepsze informowanie bliskich zmarłego (raport 2017/054).

Adwokaci i tłumacze ustni

Tłumaczce ustnej nie pozwolono wnieść torebki do zakładu o podwyższonym poziomie zabezpieczeń. Nie wykazała, że torebka była potrzebna do pracy. Jej skarga była bezzasadna (raport 2015/170).

Przyznano natomiast rację adwokatce, która nie mogła samodzielnie wyjść z zamkniętego pokoju rozmów. Aby zapewnić porządek i bezpieczeństwo, można było najpierw wypróbować mniej dotkliwe środki, takie jak dodatkowy nadzór (raport 2009/103).

Co to oznacza dla Ciebie?

• Jesteś osobą pozbawioną wolności? Najpierw sprawdź, czy Twoja skarga powinna zostać rozpatrzona w trybie beklag lub beroep. Rzecznik nie zastępuje tych procedur.
• Chodzi o inne działania DJI? Zanim zwrócisz się do rzecznika, złóż skargę we właściwej instytucji.
• Odwiedzasz osobę osadzoną, jesteś bliską osobą zmarłego lub jesteś już na wolności? Najpierw skorzystaj z punktu przyjmowania skarg DJI, a następnie ewentualnie zwróć się do Nationale ombudsman.
• Chodzi o prawa dziecka? Kinderombudsman może odpowiedzieć na pytania oraz zająć się skargami lub sygnałami o problemach systemowych.
• Oczekujesz rozwiązania? Interwencja może doprowadzić do praktycznego naprawienia sytuacji lub wydania oceny. Zalecenia nie są wiążące, a jeśli fakty nie są wystarczająco jasne, ocena może nie zostać wydana.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)