Promoveren en degraderen (przejście do programu rozszerzonego i powrót do programu podstawowego)

Twoje zachowanie podczas osadzenia może decydować o liczbie zajęć i zakresie swobód w zakładzie. Promoveren oznacza przejście do bardziej rozbudowanego plusprogramma; degraderen oznacza powrót do basisprogramma. Przy podejmowaniu tych decyzji obowiązują zasady dotyczące oceny zachowania, sytuacji osobistej i pisemnego uzasadnienia.

Więziennictwo: basisprogramma i plusprogramma

System oceny określa Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (Rspog) (rozporządzenie dotyczące kwalifikowania, umieszczania i przenoszenia osadzonych). Obecne zasady oceny obowiązują od 1 października 2020 r. i rozróżniają zachowanie pożądane, niepożądane i niedopuszczalne.

Basisprogramma

Basisprogramma jest dostępny w więzieniu i w huis van bewaring (areszcie). Obejmuje 42,5 godziny tygodniowo, w tym co najmniej 22,5 godziny zajęć i widzeń. Poza zajęciami przebywasz w celi. Wymiar godzin określa art. 3 ust. 2 lit. a Penitentiaire maatregel (rozporządzenia dotyczącego wykonywania kar pozbawienia wolności).

Plusprogramma

Tylko więzienie oferuje plusprogramma. Obejmuje on 59 godzin zajęć tygodniowo i zapewnia, oprócz basisprogramma, między innymi:

• dodatkowe możliwości nauki;
• pracę wymagającą kwalifikacji lub pracę z większym zakresem swobód;
• zajęcia ukierunkowane na zmianę zachowania;
• dodatkowe wsparcie w powrocie do społeczeństwa;
• możliwość wskazania preferowanych godzin zajęć.

Wynika to z art. 1 lit. j Rspog i art. 3 ust. 2 lit. b Penitentiaire maatregel.

Plusprogramma jest pierwszym krokiem do dalszych swobód, takich jak verlof (przepustka), Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA) (oddział o ograniczonym zabezpieczeniu) lub penitentiair programma (PP) (program odbywania końcowej części kary poza zakładem). Sam udział w plusprogramma w chwili podejmowania decyzji nie wystarcza: liczy się też wcześniejsze zachowanie. Od 1 stycznia 2025 r. nie uwzględnia się już przy tym okresu pobytu w huis van bewaring poprzedzającego ostatnie sześć tygodni.

Huis van bewaring: inne zasady od 2025 r.

Od 1 stycznia 2025 r. podczas voorlopige hechtenis (tymczasowego aresztowania) nie sporządza się już zwykłych raportów o zachowaniu co sześć tygodni na potrzeby promoveren i degraderen. Zmianę tę uwzględniono w art. 1d ust. 3 i art. 1e Rspog.

Zachowanie jest jednak oceniane przed przeniesieniem do więzienia. Gdy wpłynie wyrok i znana jest data zakończenia osadzenia, casemanager (pracownik koordynujący przebieg osadzenia) sporządza selectieadvies (opinię dotyczącą przeniesienia). Następnie omawia się Twoje zachowanie, aby ustalić, czy w więzieniu trafisz do basisprogramma, czy do plusprogramma. Punktem wyjścia jest przy tym ostatnie sześć tygodni pobytu w huis van bewaring.

Jeśli wystąpią szczególne okoliczności, ocena obejmuje również okres od sześciu tygodni przed złożeniem selectieadvies do faktycznego przeniesienia. Istotne okoliczności zapisuje się w detentie- en re-integratieplan (planie osadzenia i reintegracji). Mogą one dotyczyć opieki, bezpieczeństwa, podstawowych warunków powrotu do społeczeństwa lub Twoich kontaktów społecznych.

Kogo nie obejmuje ten system?

Zasady oceny dotyczą co do zasady osadzonych w więzieniu. Oprócz odrębnej sytuacji huis van bewaring istnieją wyjątki, obejmujące między innymi:

• osadzonych, którzy wychodzą na wolność przed drugim spotkaniem zespołu wielodyscyplinarnego, w dziewiątym lub dziesiątym tygodniu;
• osadzonych, wobec których Openbaar Ministerie (prokuratura) wnosi o ISD-maatregel (środek polegający na umieszczeniu w zakładzie dla sprawców wielokrotnie popełniających przestępstwa), oraz osadzonych objętych tym środkiem; ISD oznacza Inrichting voor Stelselmatige Daders (zakład dla sprawców wielokrotnie popełniających przestępstwa);
• umieszczenie w Uitgebreid Beveiligde Inrichting (zakładzie o zaostrzonym zabezpieczeniu), w tym na afdeling voor beheersproblematische gedetineerden (BPG) (oddziale dla osadzonych sprawiających poważne trudności w utrzymaniu porządku) i Terroristenafdeling (oddziale dla osób osadzonych w związku z terroryzmem);
• pobyt w Extra Beveiligde Inrichting (zakładzie o szczególnie wysokim poziomie zabezpieczenia), Pieter Baan Centrum (ośrodku obserwacji psychiatrycznej), Penitentiair Psychiatrisch Centrum (penitencjarnym ośrodku psychiatrycznym) lub Justitieel Medisch Centrum (ośrodku medycznym wymiaru sprawiedliwości);
• pobyt w arrestantenregime (szczególnym reżimie dla osób zatrzymanych w celu wykonania kary).

Na oddziałach ISD zachowanie ocenia się w inny sposób. Natomiast Afdeling Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru) w PI Leeuwarden (zakładzie penitencjarnym w Leeuwarden) nie jest wyłączony z tego systemu oceny. Wyjątki określa art. 1e Rspog.

Jak przebiega ocena?

Przyjęcie, plan i spotkania

Po przybyciu odbywają się wstępna ocena, rozmowa przy przyjęciu i rozmowa o dalszym przebiegu osadzenia. Zwykle zaczynasz od basisprogramma. Zelfmelder (osoba, która sama zgłasza się do odbycia kary) przy przyjęciu przechodzi do plusprogramma (art. 1d ust. 7 Rspog).

W ciągu czterech tygodni, podczas pierwszego multidisciplinair overleg (MDO) (spotkania zespołu wielodyscyplinarnego), ustala się Twój detentie- en re-integratieplan. Ten D&R-plan zawiera cele i działania dotyczące osadzenia oraz powrotu do społeczeństwa. Podczas MDO różni pracownicy omawiają Twoje postępy.

Następnie raporty sporządzają między innymi mentor, casemanager, pracownik odpowiedzialny za pracę, pracownik do spraw nauczania, pracownik sportowy i trener. Cykl spotkań trwa maksymalnie sześć tygodni. Sytuację osób odbywających kary długoterminowe i dożywotnie omawia się co trzy miesiące. Za osobę odbywającą karę długoterminową uznaje się zwykle kogoś, komu pozostało co najmniej dziesięć lat kary. Mentor informuje Cię o wyniku.

Kto podejmuje decyzję?

Zgodnie z art. 1d ust. 1 Rspog decyzję podejmuje dyrektor, a MDO wydaje opinię. Dyrektor może jednak przekazać to uprawnienie, na przykład MDO. Nie są to decyzje, które zgodnie z art. 5 ust. 4 Penitentiaire beginselenwet (Pbw) (ustawy o podstawowych zasadach wykonywania kar pozbawienia wolności) może podejmować wyłącznie sam dyrektor.

Twoje indywidualne możliwości mają znaczenie

Oczekuje się od Ciebie zaangażowania, ale ocena musi uwzględniać Twoje możliwości. Na zachowanie mogą wpływać na przykład lekka niepełnosprawność intelektualna lub zaburzenia psychiczne. Twoje cele i ewentualne wsparcie powinny być do tego dostosowane.

Psycho-medisch overleg (PMO) (zespół psychologiczno-medyczny) może doradzać dyrektorowi w tej sprawie. Na inkomstenafdeling (oddziale przyjęć) i w Extra Zorg Voorziening (oddziale dodatkowej opieki) psycholog uczestniczy w MDO w imieniu PMO; w innych miejscach może to robić na wniosek lub z własnej inicjatywy.

Nawet jeśli nie wszystko przebiega dobrze, opinia w sprawie promoveren może być pozytywna. Podstawą może być przeważająco pozytywny rozwój lub osobiste okoliczności wyjaśniające niepożądane zachowanie.

Jakie zachowanie jest potrzebne do promoveren?

Art. 1d ust. 3 Rspog przewiduje sześć tygodni pożądanego zachowania po umieszczeniu w więzieniu. Ocena dotyczy dwóch obszarów: reintegracji i resocjalizacji, czyli pracy nad powrotem do społeczeństwa, oraz pobytu i warunków wspólnego życia, czyli codziennego współżycia z innymi.

Pożądane zachowanie obejmuje między innymi:

• współpracę przy badaniach i przyjęciu;
• aktywny udział w tworzeniu D&R-plan i jego realizację;
• udział w programie dnia i współpracę przy wykonywaniu pracy;
• przestrzeganie zasad i ustaleń;
• gotowość do rozmowy o swoim zachowaniu i przyjmowania uwag;
• nieużywanie alkoholu ani narkotyków oraz współpracę przy badaniach moczu.

Brak współpracy w tych obszarach może zostać uznany za niepożądane zachowanie. Kryteria znajdują się w załącznikach do Rspog: załączniku 1 dotyczącym osadzonych i załączniku 2 dotyczącym cudzoziemców w rozumieniu art. 8 Vreemdelingenwet 2000 (ustawy o cudzoziemcach z 2000 r.).

Praca nie jest obowiązkowa. Brak współpracy może jednak mieć konsekwencje dla udziału w plusprogramma. Promoveren pozostaje możliwe, jeśli w inny sposób wykażesz, że bierzesz wystarczającą odpowiedzialność za swój powrót do społeczeństwa. Wynika to z orzeczeń RSJ (Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming — Rady do spraw Stosowania Prawa Karnego i Ochrony Młodzieży) z 29 sierpnia 2022 r. i 4 kwietnia 2023 r.

Również samo zaprzeczanie popełnieniu przestępstwa co do zasady nie wystarcza, aby odmówić Ci pobytu w plusprogramma lub zastosować degraderen. Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) potwierdziła to między innymi 28 czerwca 2022 r.

Kiedy zakład może zastosować degraderen?

Niepożądane zachowanie

Jeśli podczas udziału w plusprogramma nie wykazujesz pożądanego zachowania, może nastąpić degraderen na podstawie art. 1d ust. 4 Rspog. Dyrektor musi konkretnie wskazać, jakie zachowanie było powodem tej decyzji, i jasno wyjaśnić, jak wyważono poszczególne interesy.

To, że jeden incydent nie zawsze wystarcza, wynika ze sprawy KC 2022/004. Osadzonemu odmówiono promoveren z powodu jednego incydentu, za który nałożono łagodną karę z warunkowym zawieszeniem. Poza tym zachowywał się dobrze. Beklagrechter (organ rozpatrujący skargi osadzonych) uznał uzasadnienie za niewystarczające i przyznał rekompensatę w wysokości 45 €.

W sprawie KC 2021/046 zabrakło wyjaśnienia dotyczącego możliwych ograniczeń intelektualnych oraz stopnia, w jakim można było przypisać osadzonemu winę. Dyrektor musiał więc ponownie podjąć decyzję.

Niedopuszczalne zachowanie

W przypadku niedopuszczalnego zachowania następuje natychmiastowe degraderen na podstawie art. 1d ust. 5 Rspog. Obejmuje to:

• zawiniony spóźniony powrót z verlof lub brak powrotu;
• wnoszenie, posiadanie lub handel zakazanymi przedmiotami;
• agresję fizyczną lub poważne groźby wobec personelu lub innych osadzonych;
• ucieczkę lub próbę ucieczki;
• ściganie za popełnienie lub współsprawstwo przestępstwa podczas osadzenia;
• używanie alkoholu lub narkotyków, odmowę badania na obecność narkotyków lub oszustwo przy takim badaniu.

Dyrektor nie musi czekać na MDO. Nie wymaga się przy tym całościowej oceny zachowania ani wyważenia interesów. Niedopuszczalne zachowanie może również zablokować promoveren, jeśli nadal przebywasz w basisprogramma. RSJ potwierdziła to 3 listopada 2025 r.

Jak długo trwa wykluczenie?

Dyrektor ustala, jak długo musisz wykazywać pożądane zachowanie, zanim promoveren znów będzie możliwe. Jest to co najmniej sześć tygodni. Dłuższy okres wymaga dodatkowego uzasadnienia. Zgodnie z art. 1d ust. 6 Rspog należy przy tym uwzględnić:

• charakter i wagę zachowania;
• skutki dla porządku, bezpieczeństwa lub niezakłóconego przebiegu osadzenia;
• to, czy działanie było umyślne;
• Twoje zachowanie w dłuższym okresie;
• długość ewentualnej kary orzeczonej przez sąd karny.

Powtarzające się zachowanie poważnie zakłócające porządek może uzasadniać dłuższe wykluczenie. Wykluczenie na cały okres osadzenia jest niedopuszczalne: ponowne promoveren musi pozostać możliwe.

Pisemna decyzja i przeniesienie

Okresowa decyzja musi zostać Ci doręczona na piśmie wraz z uzasadnieniem. Musi z niej wynikać, jakie zachowania i okoliczności miały decydujące znaczenie. Umożliwia to kontrolę w ramach beklag (skargi osadzonego) i beroep (odwołania). W przypadku braku pisemnej decyzji dotyczącej promoveren RSJ stosowała rekompensatę w wysokości 5 € za tydzień.

Przy przeniesieniu okres oceny nie zaczyna się od nowa. Zakład przyjmujący musi uwzględnić wcześniejszy okres, decyzje i informacje o zachowaniu. Liczy się również dobre zachowanie w poprzednim zakładzie. RSJ orzekła 18 czerwca 2018 r., że przy umieszczeniu w basisprogramma niewystarczająco uwzględniono wcześniejsze dobre zachowanie na BPG.

Nowa pisemna decyzja nie zawsze jest potrzebna. 21 marca 2017 r. RSJ zaakceptowała to, że dyrektor zakładu przyjmującego oparł się na otrzymanej decyzji o degraderen, wydanej trzy dni przed przybyciem osadzonego.

Przeniesienie z powodu incydentu nie oznacza automatycznie degraderen. W sprawie KC 2021/014 brakowało decyzji o degraderen, a osadzony od razu zakwestionował informacje zawarte w selectieadvies. Jego tygodniowy pobyt w basisprogramma uznano za nieuzasadniony; otrzymał rekompensatę w wysokości 5 €.

Również oczekiwanie na wykonanie decyzji o promoveren może prowadzić do przyznania rekompensaty. 3 listopada 2021 r. RSJ przyznała 2 € za dzień osobie, która musiała czekać dziewięć dni na miejsce w plusprogramma.

Skargi i beroep

Na odmowę promoveren lub na degraderen możesz złożyć beklag do Commissie van Toezicht (komisji nadzorczej) na podstawie art. 60 ust. 1 Pbw. Możesz też złożyć skargę, jeśli decyzja nie zostaje wydana; wynika to z ust. 2.

Odrębna ocena zachowania dokonana na przykład przez pracownika nie może być samodzielnym przedmiotem beklag: nie jest to decyzja dyrektora. Swoje zastrzeżenia do tej oceny możesz przedstawić w skardze na ostateczną decyzję.

Zarówno Ty, jak i dyrektor możecie wnieść beroep od rozstrzygnięcia beklagcommissie (komisji rozpatrującej skargi) do RSJ (art. 69 Pbw).

Co to oznacza dla Ciebie?

• Omów osiągalne cele. Podczas przyjęcia i rozmów wskaż, jakie ograniczenia lub okoliczności wpływają na Twoje zaangażowanie.
• Poproś o konkretne wyjaśnienie. Jakie zachowanie blokuje promoveren i co musi się zmienić?
• Sprawdź pisemną decyzję. Przy niepożądanym zachowaniu wyważenie interesów musi być zrozumiałe; wykluczenie dłuższe niż sześć tygodni wymaga dodatkowego uzasadnienia.
• Zachowaj czujność przy przeniesieniu. Zgłoś nieprawdziwe informacje o swoim programie lub degraderen i wskaż wcześniejsze dobre zachowanie.
• Zachowuj dokumenty. Twój D&R-plan i wcześniejsze decyzje pomagają sprawdzić, czy ocena jest prawidłowa, oraz uzasadnić skargę.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)