Terroristenafdeling (oddział dla osób podejrzanych o terroryzm lub z nim związanych)

Pobyt na terroristenafdeling (TA) oznacza dodatkowe zabezpieczenia oraz mniej możliwości kontaktu i aktywności niż na zwykłym oddziale więziennym. Mogą tam trafiać nie tylko osoby skazane, lecz także podejrzane. Umieszczenie, dalszy pobyt i przeniesienie podlegają odrębnym zasadom.

Terroristenafdeling w systemie więziennictwa

TA istnieje od 2006 roku i jest oddziałem specjalnego przeznaczenia zgodnie z art. 14 Penitentiaire beginselenwet (Pbw — niderlandzkiej ustawy o podstawowych zasadach wykonywania kar pozbawienia wolności). W Niderlandach działa sześć TA, rozmieszczonych w trzech zakładach penitencjarnych:

• PI Vught (zakład penitencjarny w Vught): dla mężczyzn;
• PI Rotterdam, locatie De Schie (zakład penitencjarny w Rotterdamie, lokalizacja De Schie): dla mężczyzn;
• PI Zwolle (zakład penitencjarny w Zwolle): dla kobiet.

Osadzeni przebywają w małych grupach liczących około pięciu do siedmiu osób. Umieszczając osoby związane z terroryzmem oddzielnie, władze chcą zapobiegać radykalizowaniu lub werbowaniu przez nie innych osadzonych. Również w obrębie TA ocenia się, jaki skład grup pozwala w największym stopniu uniknąć niepożądanych kontaktów i wpływów.

Kto może trafić na TA?

Art. 20a Regeling selectie, plaatsing en overplaatsing gedetineerden (Rspog — rozporządzenia dotyczącego kwalifikowania, umieszczania i przenoszenia osadzonych) przewiduje trzy podstawy:

• Podejrzenie popełnienia przestępstwa terrorystycznego.
• Skazanie za takie przestępstwo. Wyrok nie musi być jeszcze prawomocny.
• Głoszenie lub rozpowszechnianie treści radykalizujących przed osadzeniem lub w jego trakcie. Obejmuje to również działania werbunkowe sprzeczne z porządkiem i bezpieczeństwem publicznym albo bezpieczeństwem w zakładzie.

W przypadku podejrzenia lub skazania chodzi o przestępstwa wymienione w art. 83 Wetboek van Strafrecht (niderlandzkiego kodeksu karnego). Osoby z tych grup na podstawie rozporządzenia bezpośrednio kwalifikują się do umieszczenia na TA. Umieszczenie z powodu rozpowszechniania treści radykalizujących nie wymaga podejrzenia ani skazania za przestępstwo terrorystyczne.

Osoba spełniająca jedną z przesłanek co do zasady trafia na TA. Nie następuje to, jeśli informacje od Openbaar Ministerie (OM — prokuratury) lub Gedetineerden Recherche Informatie Punt (GRIP — punktu wymiany informacji dochodzeniowych o osadzonych) wskazują, że nie jest to konieczne. GRIP wspiera wymianę informacji o bezpieczeństwie między policją, OM i Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI — służbą zarządzającą zakładami penitencjarnymi).

Według Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ — rady ds. wykonywania kar i ochrony młodzieży) umieszczenie podejrzanego na TA nie narusza zasady, że człowiek jest niewinny, dopóki nie zostanie mu udowodniona wina. Zasada ta wynika z art. 6 Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM — Europejskiej konwencji praw człowieka).

Jak podejmuje się decyzję o umieszczeniu?

Selectiefunctionaris (urzędnik odpowiedzialny za kwalifikowanie i rozmieszczanie osadzonych) decyduje w imieniu ministra o umieszczeniu na TA i o zakładzie, do którego trafisz. Wynika to z art. 15 Pbw. Jeśli w danym zakładzie jest kilka TA, dyrektor na podstawie art. 16 Pbw ustala, na którym oddziale będziesz przebywać.

Przyjęcie i ocena ryzyka

Mężczyźni trafiają najpierw na oddział przyjęć w Vught, a kobiety w Zwolle. Ten pierwszy etap trwa maksymalnie dziesięć tygodni. W tym czasie zbiera się informacje potrzebne do opracowania profilu ryzyka:

• obserwacje personelu i psychologa;
• ocenę ryzyka przeprowadzoną przez Reclassering Nederland (niderlandzką organizację zajmującą się nadzorem i wsparciem resocjalizacyjnym) metodą VERA-2R;
• analizę ryzyka przygotowaną przez GRIP.

VERA-2R ocenia ryzyko związane z ekstremizmem opartym na przemocy za pomocą 34 wskaźników. Zebrane informacje pomagają ustalić, który oddział będzie odpowiedni.

DJI stara się w miarę możliwości oddzielać liderów i ideologów od ich zwolenników. Pod uwagę mogą być brane także między innymi płeć, podatność na krzywdę i wpływy, możliwość funkcjonowania w grupie, złość, frustracja, przeszłość kryminalna oraz przybycie z obszaru objętego walkami.

Plan dnia i kontakt z innymi

Na TA obowiązuje individueel regime (indywidualny tryb odbywania osadzenia) na podstawie art. 8 i 19 Pbw. Oznacza to, że dyrektor ustala, w których zajęciach uczestniczysz samodzielnie, a w których razem z innymi (art. 21 Pbw). Dobre zachowanie ma wpływ na zakres możliwości udziału w zajęciach (art. 22 Pbw). Możliwe są więc oddzielenie od innych osadzonych i daleko idące ograniczenia.

Według DJI tygodniowy program obejmuje 36 godzin, w tym 10 godzin pracy. Te 36 godzin to jednocześnie czas spędzany poza celą. Program obejmuje między innymi naukę, sport, rekreację, pobyt na świeżym powietrzu i opiekę duchową. Faktyczne możliwości pracy zależą również od profilu ryzyka i różnią się między TA.

W zakresie kontaktów ze światem zewnętrznym przewidziano:

• jedną godzinę widzeń tygodniowo;
• cztery rozmowy telefoniczne tygodniowo po dziesięć minut;
• możliwość utrzymywania kontaktu z adwokatem.

Granice izolacji

Art. 3 EVRM zakazuje tortur oraz nieludzkiego lub poniżającego traktowania. Według RSJ ograniczenia na TA nie naruszają tego zakazu, o ile dana osoba nie jest całkowicie izolowana od innych, ma dostęp do pewnych zajęć i może przyjmować odwiedzających. Znaczenie mają więc rzeczywiste warunki pobytu.

W De Schie do spacerów standardowo używa się oddzielnego, zadaszonego placu. RSJ nie rozpatrzyła merytorycznie skargi w tej sprawie, ponieważ dotyczyła ona ogólnej zasady (RSJ, 8 października 2018 r., R-140).

Dodatkowy nadzór i środki bezpieczeństwa

Rozmowy telefoniczne i rozmowy podczas widzeń są nagrywane i kontrolowane. Wyjątek dotyczy rozmów z osobami objętymi ochroną poufności, określanymi jako geprivilegieerde contacten (kontakty uprzywilejowane), na przykład z adwokatem. Ponadto sprawdzana jest korespondencja przychodząca i wychodząca, a kontrole cel odbywają się częściej niż na zwykłych oddziałach.

Kontakt z adwokatem może jednak wymagać ustalenia terminu. Zgodnie z regulaminem TA w De Schie osadzony zgłasza taką prośbę personelowi, po czym ustala się godzinę. W jednej ze spraw RSJ uznała za uzasadnioną odmowę rozmowy z adwokatem ze względu na transport zaplanowany na późniejszą część tego samego dnia (RSJ, 17 maja 2019 r., R-18/134/GA).

Visitatie (oględziny ciała w ramach kontroli)

Po bezpośrednim kontakcie ze światem zewnętrznym osadzeni na TA poddawani są visitatie: ich ciało jest oglądane w celu kontroli. Stanowi to ingerencję w prawo do życia prywatnego wynikające z art. 8 EVRM.

W jednej ze spraw RSJ dopuściła standardowe visitatie w ramach zasad obowiązujących na TA. Podstawę prawną stanowił art. 29 Pbw. Środek uznano za konieczny i proporcjonalny, uwzględniając między innymi to, że nie chodziło o systematyczne visitatie przez dłuższy czas (RSJ, 24 czerwca 2016 r., 15/3875/GA).

Kiedy można opuścić TA?

Przeniesienie pod koniec kary

Art. 26a Rspog reguluje opuszczanie TA przez osadzonych przebywających tam z powodu skazania za przestępstwo terrorystyczne. Trzeba jednocześnie spełnić dwa warunki:

• Odbyta została jedna trzecia prawomocnie orzeczonej kary lub środka polegającego na pozbawieniu wolności.
• Pozostała część wynosi co najmniej cztery miesiące i nie więcej niż rok.

Przeniesienie do zwykłego trybu odbywania osadzenia ma służyć dalszemu przygotowaniu do powrotu do społeczeństwa, między innymi poprzez możliwość korzystania z przepustek. Najpierw zawsze następuje umieszczenie w GVM-hoog-inrichting (zakładzie o wysokim poziomie nadzoru ze względu na ryzyko ucieczki i zagrożenie dla społeczeństwa). Obowiązuje tam dodatkowy nadzór z tych powodów.

Te zasady opuszczania TA nie mają zastosowania w przypadku:

• ekstradycji lub grożącej ekstradycji;
• podwyższonego zagrożenia dla społeczeństwa w razie ucieczki;
• głoszenia lub rozpowszechniania treści radykalizujących w ostatnim roku pobytu na TA.

Coroczna ocena w przypadku treści radykalizujących

Jeśli powodem umieszczenia było rozpowszechnianie lub głoszenie treści radykalizujących, selectiefunctionaris musi co dwanaście miesięcy z urzędu podejmować decyzję o przedłużeniu pobytu. Pierwsza ocena następuje dwanaście miesięcy po umieszczeniu. Wynika to z art. 26b Rspog.

Wcześniejsze przeniesienie i szczególne okoliczności

Każdy osadzony na TA może w dowolnym momencie wystąpić o przeniesienie na podstawie art. 18 Pbw. RSJ wskazała różne sytuacje, w których dalszy pobyt na TA może budzić zastrzeżenia:

• Problemy psychiczne i warunki pobytu: należy je oceniać łącznie. Trzeba zapobiegać długotrwałej izolacji społecznej oraz poważnemu, realnemu zagrożeniu.
• Mniej niż cztery miesiące do końca kary: również wtedy opuszczenie TA powinno być możliwe ze względu na powrót do społeczeństwa (RSJ, 14 marca 2018 r., 17/3491/GB).
• Trwające hoger beroep (postępowanie apelacyjne): brak prawomocnego skazania nie wyklucza wcześniejszego opuszczenia TA. RSJ powołała się przy tym na wyjątki z art. 26a Rspog (RSJ, 17 lipca 2018 r., R-54 i 29 stycznia 2019 r., R-18/1736/GB).

Uniewinnienie nie zawsze oznacza zakończenie pobytu na TA. RSJ zaakceptowała odmowę przeniesienia po uniewinnieniu, ponieważ OM nadal podejrzewało daną osobę i wniosło hoger beroep (RSJ, 7 czerwca 2022 r., 21/25068/GB).

Skargi i beroep na decyzje o umieszczeniu

Na decyzję selectiefunctionaris dotyczącą umieszczenia na TA lub opuszczenia tego oddziału nie można złożyć beklag (skargi penitencjarnej) do Commissie van Toezicht (komisji nadzorczej zakładu penitencjarnego). Decyzja ta nie pochodzi bowiem od dyrektora.

W razie odmowy przeniesienia możesz wnieść beroep do RSJ, na podstawie art. 72 ust. 1 Pbw. Od decyzji uwzględniającej taki wniosek nie przysługuje środek zaskarżenia.

Dlatego rozróżniaj decyzję o umieszczeniu na TA od sposobu wykonywania obowiązujących tam zasad. Przykład zadaszonego placu spacerowego pokazuje ponadto, że skarga na ogólną zasadę nie musi zostać rozpatrzona merytorycznie.

Badania nad warunkami pobytu i powrotem do społeczeństwa

Krytyka i nadzór

Europese comité tegen foltering en onmenselijke behandeling (CPT — Europejski Komitet do spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu Traktowaniu) w 2016 roku krytycznie ocenił ofertę zajęć i ograniczony czas poza celą w De Schie. Według CPT złe warunki osadzenia i nieproporcjonalne środki mogą wręcz sprzyjać radykalizacji. W 2022 roku komitet uznał zasady pobytu i różne środki bezpieczeństwa w Vught za nadmiernie restrykcyjne. Warunki w Zwolle były mniej surowe. W obu lokalizacjach CPT zalecił zwiększenie wsparcia i liczby działań przeciwdziałających radykalizacji.

Amnesty International (organizacja broniąca praw człowieka) w 2017 roku krytykowała między innymi automatyczne umieszczanie na TA, długotrwałe przebywanie w samotności, daleko idące kontrole i niewystarczająco skuteczną ochronę prawną. Minister stwierdził w 2018 roku, że TA spełnia standardy praw człowieka, ale uznał znaczenie indywidualnej oceny ryzyka. Od 2016 roku stosuje się zróżnicowaną politykę umieszczania, ze środkami dostosowanymi do profilu ryzyka.

Inspectie Justitie en Veiligheid (inspekcja ds. wymiaru sprawiedliwości i bezpieczeństwa) w 2018 roku oceniła w większości pozytywnie przestrzeganie praw, zajęcia i reintegrację w Vught i De Schie. Wskazała jednak kwestie wymagające uwagi dotyczące VERA-2R, dostępnych informacji o ryzyku, kompetencji personelu i stałej współpracy z innymi organizacjami.

Wsparcie, kształcenie i rodzina

Badania z 2021 roku podkreślały potrzebę szerszych możliwości nauki i pracy, wsparcia rodziny i otoczenia społecznego oraz uwagi poświęcanej utrzymującym się radykalnym przekonaniom. Istniejące szkolenia obejmowały na papierze siedem obszarów wskazanych przez DJI: wsparcie rodziny, sieć kontaktów społecznych, tożsamość, ponowne przemyślenie ideologii, praktyczne sprawy życiowe, odporność na negatywne wpływy i dostosowanie wsparcia do danej osoby.

Badacze zalecali lepsze rejestrowanie tych form wsparcia i informowanie o nich, bardziej wartościowy kontakt z rodziną oraz zwracanie uwagi na atmosferę życia na TA. W odpowiedzi dotyczącej polityki z 26 października 2021 roku zapowiedziano między innymi szersze możliwości kształcenia i pracy, centralną rejestrację, materiały informacyjne i dalsze szkolenie personelu.

Programma Aanpak Radicalisering en Extremisme (program przeciwdziałania radykalizacji i ekstremizmowi) prowadzony przez DJI organizuje konsultacje między specjalistami różnych dziedzin dotyczące wszystkich osadzonych na TA. Uczestniczą w nich między innymi służby resocjalizacyjne i gminy, aby skoordynować wsparcie. W ramach tych konsultacji uruchomiono również programy indywidualnego wsparcia przez osobę towarzyszącą, aby wzmacniać wsparcie społeczne.

Powrót do przestępstwa

Publikacja WODC (ośrodka badań naukowych i dokumentacji) z 2022 roku podawała, że 14 procent byłych osadzonych na TA ponownie popełniło przestępstwo w ciągu dwóch lat; w przypadku przestępstw terrorystycznych było to 4 procent. W osobno wskazanej grupie osób skazanych za terroryzm ogólny odsetek powrotu do przestępstwa wyniósł 24,2 procent, wobec 47 procent wśród pozostałych byłych osadzonych w ciągu dwóch lat. Dane te dotyczą różnych grup i rodzajów powrotu do przestępstwa. Ze względu na małą liczbę osób opuszczających TA zalecono ponowny pomiar po czterech latach.

Co to oznacza dla Ciebie?

• Sprawdź podstawę umieszczenia. Wpływa ona na zasady ponownej oceny i opuszczenia TA.
• Omów profil ryzyka. Ma on wpływ na wybór oddziału, środki bezpieczeństwa i zajęcia.
• Porusz konkretne skutki pobytu. Problemy psychiczne, izolacja i zagrożenia mogą mieć znaczenie przy ocenie dalszego pobytu.
• Przygotuj się do przeniesienia. Omów z adwokatem czas pozostały do końca kary, naukę, pracę, wsparcie i kontakt z rodziną.
• Wybierz właściwą procedurę. Odmowa przeniesienia podlega rozpatrzeniu przez RSJ, a nie przez Commissie van Toezicht.

Rodzina powinna pamiętać, że widzenia i rozmowy telefoniczne są ograniczone i zazwyczaj kontrolowane. Jednocześnie wsparcie rodziny i innych zaufanych osób uznaje się za istotny element przygotowania do powrotu do społeczeństwa.

Ta strona została opracowana na podstawie wiedzy i doświadczenia Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, specjalisty w zakresie prawa penitencjarnego w Hameleers Antonides Advocaten. Masz pytanie dotyczące swojej sytuacji? Skontaktuj się z nami. Wstępna ocena jest bezpłatna.

Inne tematy

• Afdeling voor Intensief Toezicht (oddział intensywnego nadzoru)
• Arrestanten (szczególna kategoria osadzonych)
• Beklagprocedure (procedura rozpatrywania skarg)
• Detentiefasering (stopniowe przygotowanie do życia na wolności)
• Disciplinaire straffen (kary dyscyplinarne)
• Dwangbehandeling (leczenie przymusowe)